Một số kinh nghiệm kiểm sát việc thu thập, đánh giá, sử dụng chứng cứ trong các vụ án hình sự về nhóm tội phạm tài chính, ngân hàng
Tóm tắt: cùng với sự phát triển của công nghệ thông tin trong thời đại công nghệ số, nhóm tội phạm tài chính, ngân hàng đang phát triển mạnh với nhiều phương thức thủ đoạn tinh vi hơn đặc biệt là trên nền tảng số, giao dịch thương mại điện tử đang dần trở thành công cụ, phương tiện thanh toán chính trong nền kinh tế. Tội phạm tài chính, ngân hàng đã lợi dụng các kẽ hở trong quản lý nhà nước về lĩnh vực tài chính ngân hàng, sử dụng công nghệ cao để chiếm đoạt tài sản với giá trị đặc biệt lớn; dùng nhiều thủ đoạn tinh vi để che giấu tội phạm, xóa dấu vết gây khó khăn cho công tác điều tra. Tác giả nêu nên các dấu hiệu đặc trưng, nhóm các hành vi khách quan của tội phạm tài chính, ngân hàng; các biện pháp thu thập, đánh giá, sử dụng chứng cứ trong các vụ án này và kinh nghiệm của Kiểm sát viên trong kiểm sát thu thập chứng cứ khi giải quyết nhóm tội phạm này.
Từ khóa: tội phạm về tài chính, ngân hàng; thu thập, đánh giá chứng cứ trong án tài chính, ngân hàng; tham nhũng, chức vụ trong lĩnh vực tài chính, ngân hàng;
Trong thời gian gần đây tình hình tội phạm trong lĩnh vực tài chính, ngân hàng đang diễn biến phức tạp, với nhiều phương thức thủ đoạn mới ngày càng tinh vi, xảo quyệt hơn. Đặc biệt là trên nền tảng số, các giao dịch thương mại điện tử nói chung và giao dịch, dịch vụ ngân hàng nói riêng ngày càng phát triển có xu hướng thay thể các giao dịch truyền thống và trở thành phương tiện thanh toán chính. Các đối tượng phạm tội sử dụng công nghệ cao để chiếm đoạt tài sản có giá trị hàng ngàn tỉ đồng của tổ chức, cá nhân trong khoảng thời gian ngắn, gây mất cân bằng kinh tế tài chính, tiền tệ, ngân hàng; gây ảnh hưởng tình hình an ninh, kinh tế, chính trị, trật tự an toàn xã hội và lo lắng cho người dân. Một trong những nét đặc trưng cơ bản của nhóm tội phạm này là các đối tượng phạm tội thường có chuyên môn, am hiểu về dịch vụ tín dụng, tài chính, ngân hàng; sử dụng công nghệ cao để chiếm đoạt tài sản, không giao dịch trực tiếp khó phát hiện truy tìm dấu vết, có nhiều đối tượng tham gia thực hiện hành vi phạm tội là cán bộ, nhân viên ngân hàng và ngoài ngân hàng, phạm vi thực hiện tội phạm rộng, khó xác định được ranh giới và mang yếu tố xuyên quốc gia. Sau khi thực hiện hành vi phạm tội các đối tượng dùng nhiều thủ đoạn tinh vi để che giấu tội phạm, dùng các phương tiện điện tử kết nối đồng bộ, điều khiển từ xa xóa dữ liệu, gây khó khăn cho các cơ quan tiến hành tố tụng trong hoạt động thu thập chứng cứ, xử lý nhóm tội phạm này. Do đó, việc thu thập, đánh giá, sử dụng chứng cứ của các cơ quan tố tụng có ý nghĩa quan trọng và mang tính quyết định để xử lý nhóm tội phạm này.
Trong phạm vi bài viết này chúng tôi nêu khái quát các nhóm hành vi khách quan có dấu hiệu đặc trưng của tội phạm tài chính, ngân hàng; một số kinh nghiệm của Kiểm sát viên trong quá trình kiểm sát Cơ quan điều tra thu thập, đánh giá, sử dụng chứng cứ khi giải quyết các vụ án hình sự về nhóm tội tài chính, ngân hàng.
1. Các dấu hiệu pháp lý của tội phạm trong lĩnh vực tài chính, ngân hàng
Tội phạm trong lĩnh vực tài chính, ngân hàng được quy định tại Mục 2: Các tội phạm trong lĩnh vực thuế, tài chính, ngân hàng, chứng khoán, bảo hiểm thuộc Chương XVIII các tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế của Bộ luật hình sự (BLHS). Các tội phạm này trực tiếp hoặc gián tiếp liên quan đến các hoạt động của ngân hàng, tổ chức tín dụng được tổ chức và hoạt động theo quy định của Luật các tổ chức tín dụng gồm các hoạt động: kinh doanh tiền tệ, dịch vụ ngân hàng như cấp tín dụng, nhận tiền gửi, bảo lãnh, bao thanh toán…
1.1 Yếu tố chủ thể của tội phạm
Theo Điều 4, Luật các tổ chức tín dụng quy định “ngân hàng là loại hình tổ chức tín dụng có thể được thực hiện tất cả các hoạt động ngân hàng theo quy định của Luật này. Theo tính chất và mục tiêu hoạt động, các loại hình ngân hàng bao gồm ngân hàng thương mại, ngân hàng chính sách, ngân hàng hợp tác xã”. Như vậy, hệ thống ngân hàng đang hoạt động gồm: Ngân hàng nhà nước, các ngân hàng thương mại và ngân hàng chính sách xã hội. Bên cạnh hệ thống các ngân hàng còn có các tổ chức tín dụng, công ty tài chính, công ty cho thuê tài chính, các doanh nghiệp, tổ chức, cá nhân kinh doanh trong lĩnh vực tiền tệ, vàng bạc, đá quý… Do đó, chủ thể của tội phạm ngân hàng này gồm hai nhóm chủ thể thường và chủ thể đặc biệt là người có chức vụ quyền hạn.
1.2 Yếu tố khách thể của tội phạm
Các hoạt động ngân hàng, tài chính liên quan trực tiếp đến việc kinh doanh, quản lý tiền tệ, vàng bạc, đá quý, kim cương… và giấy tờ có giá khác thường có giá trị lớn, đặc biệt lớn đòi hỏi sự bảo vệ nghiêm ngặt (hệ thống thanh toán điện tử và thanh toán giao dịch truyền thống). Nhưng giá trị kinh tế của các tài sản do ngân hàng quản lý, kinh doanh nên thu hút nhiều nhóm tội phạm quan tâm (tội phạm truyền thống, tội phạm thông qua phương thức công nghệ cao) với nhiều dạng chủ thể khác nhau (chủ thể thường, chủ thể đặc biệt, tội phạm xuyên quốc gia…). Xuất phát từ sự đa dạng, phức tạp của hệ thống ngân hàng, tài chính nên nhóm tội phạm trong lĩnh vực ngân hàng, tài chính hoạt động cũng rất phức tạp, với tính chất, quy mô, thủ đoạn ngày càng tinh vi, xảo quyệt và có chiều hướng ngày càng gia tăng, chiếm đoạt tài sản có giá trị đặc biệt lớn của ngân hàng, tổ chức tín dụng, doanh nghiệp, gây thiệt hại cho ngân sách nhà nước, tổ chức, cá nhân, làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến sự cân bằng của nền kinh tế.
Đối tượng tác động chủ yếu của tội phạm trong lĩnh vực tài chính, ngân hàng thường là tiền, ngoại tệ, vàng bạc hoặc các loại giấy tờ có giá khác.
1.3 Hành vi khách quan của tội phạm
Hành vi khách quan của tội phạm trong nhóm tội tài chính, ngân hàng cũng rất đặc trưng, chủ yếu các đối tượng phạm tội tập trung xâm phạm theo đường đi của dòng tiền và các trình tự, thủ tục giao dịch, cấp tín tụng, thanh toán trong nước, thanh toán quốc tế, thanh toán bằng giao dịch truyền thống và giao dịch điện tử trên hệ thống banking liên ngân hàng. Tiền ngân hàng quản lý ngoài đồng tiền vật lý còn có hệ thống tiền điện tử (đồng Việt Nam hiện số trên hệ thống tài khoản của các chủ sở hữu), việc thanh toán thông qua các giao dịch điện tử là cách thức mới hạn chế việc sử dụng đồng tiền vật lý (tiền mặt) nhưng luôn có nguy cơ tiềm ẩn bị tội phạm công nghệ cao tấn công. Các nhóm hành vi khách quan cụ thể thường gặp:
- Sử dụng tài khoản giả, giấy tờ giả mạo để vay vốn, chiếm đoạt tài sản ngân hàng; thế chấp tài sản không thuộc quyền sở hữu của mình để gian dối chiếm đoạt vốn ngân hàng;
- Sử dụng tài khoản không chính chủ (nguồn thuê người có tên lập trả tiền công hoặc mua gom tài khoản của nhiều đối tượng trên mạng xã hội) để giao dịch nhận tiền chuyển đến từ tài khoản của người bị chiếm đoạt (nhóm tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản, sử dụng công nghệ cao chiếm đoạt tài sản) hoặc nhận tiền do phạm tội mà có chuyển đến (đánh bạc trên mạng, tiền bất hợp pháp khác);
- Sử dụng đồng tiền điện tử, tiền kỹ thuật số (USDT, Coins…. chưa được nhà nước ta thừa nhận được phép giao dịch, trao đổi qua hệ thống ngân hàng, công ty tài chính…) luân chuyển qua các ví điện tử (Momo, Pay…) để chuyển từ tiền điện tử, tiền số sang tiền Việt Nam đồng, rút ra từ các tài khoản ngân hàng;
- Gửi tiền qua nhiều tài khoản ngân hàng, thực hiện các giao dịch thanh toán điện tử khác nhau để xóa dấu vết dòng tiền, để che giấu nguồn gốc tiền bất hợp pháp;
- Sử dụng chứng từ, hợp đồng khống để thực hiện thanh toán các giao dịch điện tử thông qua các phương tiện thanh toán điện tử (máy POST, máy thanh toán tại điểm kinh doanh nhỏ lẻ) để thực hiện các giao dịch giả tạo, rút tiền mặt cho các đối tượng người nước ngoài thông qua thẻ thanh toán quốc tế (Visa card);
- Sử dụng các trang Web giả có giao diện tương tự với các trang Web thật của các ngân hàng, công ty tài chính, sàn giao dịch điện tử… kêu gọi đầu tư, thanh toán điện tử, chiếm đoạt tiền trong tài khoản ngân hàng;
- Sử dụng tiền mặt để kinh doanh, cho vay, cầm cố, thế chấp, cầm đồ với mức lãi suất cao vượt quá 5 lần mức lãi suất quy định tại Điều 468 Bộ luật Dân sự;
- Làm giả, sử dụng, mua bán, giao dịch, trao đổi các loại giấy giờ có giá (trái phiếu, cổ phiếu, séc, sổ tiết kiệm) hoặc tiền giả;
- Bỏ qua các quy định về việc cấp tín dụng; kiểm tra tính minh bạch, nguồn gốc của tài sản của thế chấp để cấp tín dụng trái thẩm quyền, vượt hạn mức, không đúng trình tự gây thất thoát vốn ngân hàng, tài sản của tổ chức tín dụng, công ty cho thuê tài chính…;
- Sửa chữa, làm sai lệch chứng từ, kết quả thẩm định để cấp tín dụng trái phép gây thất thoát vốn của ngân hàng, tổ chức tín dụng;
- Lạm dụng chức vụ, quyền hạn của người có chức vụ quyền hạn trong quản lý ngân hàng, tổ chức tín dụng, công ty tài chính để chiếm đoạt tài sản;
- Lợi dụng, chức vụ quyền hạn, vị trí công tác của cán bộ ngân hàng để trục lợi từ khách hàng (nhận tiền hoặc lợi ích vật chất khác) để cấp tín dụng không đúng quy định gấy thất thoát vốn của ngân hàng;
- Đưa tiền, lợi ích vật chất của khách hàng đối với nhân viên ngân hàng để được tạo điều kiện, cấp tín dụng, cho vay, giải ngân các khoản vay chưa đủ điều kiện hoặc nâng khống giá trị tài sản đảm bảo để nâng hạn mức tín dựng cho người vay, cấp tín dụng vượt quá giá trị tài sản đảm bảo gây thoát vốn ngân hàng, công ty tài chính, công ty cho thuê tài chính.
Lưu ý: các dấu hiệu đặc trưng của hành vi khách quan trong nhóm tội phạm thuộc lĩnh vực tài chính, ngân hàng:
+ Có tính chất chuyên nghiệp cao: Các đối tượng phạm tội thường có trình độ, hiểu biết sâu về cơ cấu, tổ chức, quy luật hoạt động ngân hàng, trình tự thủ tục các hoạt động dịch vụ ngân hàng, lợi dụng kẽ hở quản lý, sử dụng các phương thức tinh vi để che giấu hành vi phạm tội.
+ Hậu quả thường có giá trị thiệt hại lớn: các hành vi phạm tội xâm phạm đến hoạt động tài chính, ngân hàng thường có giá trị thiệt hại rất lớn có giá trị từ vài tỷ đến hàng nghìn tỷ đồng, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến cán cân thanh toán, an toàn hệ thống tiền tệ, tín dụng.
+ Thường có nhiều người thực hiện hành vi phạm tội, có kế hoạch tổ chức, câu kết chặt chẽ (có đồng phạm và phạm tội có tổ chức), liên kết giữa các cán bộ ngân hàng với khách hàng, hoặc đối tượng khác liên quan.
+ Khó xác định được ranh giới thực hiện hành vi phạm tội, có tính xuyên quốc gia: Nhiều hoạt động ngân hàng được thực hiện trên nền tảng số, giao dịch, thanh toán điện tử, thông qua các hệ thống máy, thiết bị điện tử, thẻ thanh toán quốc tế có thể thanh toán được trong nước và quốc tế nên việc xác định chính xác địa điểm thực hiện hành vi phạm tội, ranh giới quốc gia trên không gian mạng, sàn giao dịch điện tử là rất khó khăn. Nhiều vụ việc có yếu tố nước ngoài, cần có sự phối hợp liên hàng quốc tế, các cơ quan có thẩm quyền của quốc gia sở tại thực hiện tương trợ tư pháp để truy vết tội phạm.
+ Hệ thống pháp luật áp dụng: các quy định của ngân hàng, tổ chức tín dụng về trình tự, thủ tục các hoạt động tín dụng, chức năng, nhiệm vụ của từng vị trí việc làm trong ngân hàng, tổ chức tín dụng; pháp luật quốc gia và pháp luật quốc tế, điều ước quốc tế mà Việt Nam tham gia kí kết.
1.4 Yếu tố chủ quan của tội phạm
- Hậu quả vật chất là yếu tố bắt buộc trong nhóm tội phạm thuộc lĩnh vực tài chính, ngân hàng.
- Động cơ, mục đích của nhóm tội phạm tài chính, ngân hàng là lợi ích kinh tế, xâm phạm đến chế độ quản lý nhà nước về tiền tệ, thanh toán ngoại hối, giao dịch ngân hàng, tổ chức tín dụng…
- Lỗi của các chủ thể: chủ yếu là lỗi cố ý trực tiếp. Riêng tội Thiếu trách nhiệm gây hậu quả nghiêm trọng là lỗi vô ý (do quá tin tưởng vào cấp dưới, bỏ mặc không kiểm tra việc thực hiện các quy trình tín dụng của ngân hàng).
2. Các tội phạm được quy định trong BLHS về tài chính, ngân hàng
- Các tội danh trực tiếp xâm phạm đến hoạt động ngân hàng: Tội lập quỹ trái phép (Điều 205); Tội vi phạm quy định về hoạt động ngân hàng, hoạt động khác liên quan đến hoạt động ngân hàng (Điều 206); Tội làm, tàng trữ, vận chuyển, lưu hành tiền giả (Điều 207); Tội làm, tàng trữ, vận chuyển, lưu hành công cụ chuyển nhượng giả hoặc giấy tờ có giá giả khác (Điều 208);
- Một số tội danh khác có liên quan đến hoạt động ngân hàng: Tội vận chuyển trái phép hàng hóa, tiền tệ qua biên giới (Điều 189); Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản (Điều 174); Tội sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông, phương tiện điện tử thực hiện hành vi chiếm đoạt tài sản (Điều 290); Tội thu thập, tàng trữ, trao đổi, mua bán, công khai hóa trái phép thông tin về tài khoản ngân hàng (Điều 291); Tội rửa tiền (Điều 324)…
Chú ý: Hành vi rửa tiền thông qua hệ thống ngân hàng của các đối tượng phạm tội chủ yếu là các đối tượng người nước ngoài sử dụng tiền, tài sản có được thông qua hoạt động phạm tội (đánh bạc, chiếm đoạt của tổ chức, cá nhân, hoặc nguồn bất hợp pháp khác) để mua bán vàng, ngoại tệ, đá quý, bất động sản, chứng khoán… nhằm hợp pháp hóa tiền, sau đó thông qua hệ thống ngân hàng của Việt Nam chuyển tiền về các tài khoản tại nước ngoài. Thủ đoạn thực hiện tội phạm này rất tinh vi, khó phát hiện, thường là tội phạm ẩn.
- Các tội danh về chức vụ, tham nhũng liên quan đến lĩnh vực ngân hàng: Tội vi phạm quy định về quản lý, sử dụng tài sản nhà nước gây thất thoát lãng phí (Điều 219); Thiếu trách nhiệm gây hậu quả nghiêm trọng (Điều 360); Tội đưa (Điều 364), Nhận hối lộ (Điều 354); Tội giả mạo trong công tác (Điều 359); Lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản (Điều 355); Lợi dụng chức vụ quyền hạn trong khi thi hành công vụ (Điều 356); Lạm quyền trong khi thi hành công vụ (Điều 357)…
3. Các vấn đề phải chứng minh tội phạm trong lĩnh vực tài chính, ngân hàng.
Để xác định tội phạm trong lĩnh vực tài chính, ngân hàng các cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng phải áp dụng các biện pháp thu thập chứng cứ, tuân theo trình tự, thủ tục được quy định trong BLTTHS để chứng minh các yếu tố cấu thành tội phạm cụ thể. Thông qua biện pháp chứng minh biện chứng, các cơ quan tố tụng phải liệt kê, điểm đầu các chứng cứ buộc tội dựa trên cơ sở các nguồn chứng cứ đã thu thập được để đảm bảo các căn cứ buộc tội. Đồng thời các cơ quan tố tụng cũng phải sử dụng tư duy phản biện chứng minh tội phạm để loại trừ trách nhiệm hình sự của các đối tượng không liên quan hoặc tính chất mức độ liên quan không đáng kể trong vụ án, đảm bảo sự phân hóa vai trò các đối tượng trong vụ án trên cơ sở giá trị chứng minh của chứng cứ đã được thu thập.
Điều 85 BLTTHS quy định: Khi điều tra, truy tố và xét xử vụ án hình sự, cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng phải chứng minh các vấn đề: Có hành vi phạm tội xảy ra hay không, thời gian, địa điểm và những tình tiết khác của hành vi phạm tội; Ai là người thực hiện hành vi phạm tội; có lỗi hay không có lỗi, do cố ý hay vô ý; có năng lực trách nhiệm hình sự hay không; mục đích, động cơ phạm tội; Những tình tiết giảm nhẹ, tăng nặng trách nhiệm hình sự của bị can, bị cáo và đặc điểm về nhân thân của bị can, bị cáo; Tính chất và mức độ thiệt hại do hành vi phạm tội gây ra; Nguyên nhân và điều kiện phạm tội; Những tình tiết khác liên quan đến việc loại trừ trách nhiệm hình sự, miễn trách nhiệm hình sự, miễn hình phạt.
Với đặc điểm của các nhóm tội phạm trong lĩnh vực tài chính ngân hàng như đã nêu trên, quá trình giải quyết vụ án hình sự về tội phạm trong lĩnh vực tài chính, ngân hàng các cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng phải chứng minh làm rõ các vấn đề nêu trên để có căn cứ xác định tội phạm. Kiểm sát viên được phân công thực hành quyền công tố kiểm sát điều tra vụ án phải chú ý việc thu thập tài liệu, chứng cứ, đồ vật chứng minh các vấn đề trên và chú ý:
- Về chủ thể: Bên cạnh các yếu tố như chủ thể của tội phạm thông thường về năng lực trách nhiệm hình sự, tuổi chịu trách nhiệm hình sự, Kiểm sát viên cần chú ý các tài liệu, chứng cứ chứng minh yếu tố “đặc biệt” của chủ thể là người có chức vụ quyền hạn, có nhiệm vụ trong hệ thống ngân hàng, công ty tài chính, công ty cho thuê tài chính hoặc là người có trình độ, am hiểu về chuyên môn nghiệp vụ ngân hàng, tín dụng, tài chính hoặc hiểu biết pháp luật về tài chính, ngân hàng. Những người này thường có mối quan hệ mật thiết với các hoạt động ngân hàng, tài chính. Đối với nhóm chủ thể này Kiểm sát viên chú ý đến các tài liệu như: quyết định phân công, bổ nhiệm vị trí công tác trong hệ thống ngân hàng, hợp đồng lao động đã được kí kết với Ngân hàng, công ty tài chính, công ty cho thuê tài chính để xác định vị trí việc làm, nhiệm vụ cụ thể của từng cá nhân có liên quan. Trên cơ sở các quy định về trình tự, thủ tục của các dịch vụ ngân hàng (cấp tín dụng, cho vay, thế chấp, thanh toán quốc tế, thu đổi ngoại tệ…) của từng Ngân hàng, công ty tài chính, công ty cho thuê tài chính để xác định chính xác chức trách, nhiệm vụ của từng cá nhân được phân công. Đây là căn cứ quan trọng để xác định sự liên quan của cá nhân với tội phạm hình sự: có hay không sự câu kết của nhân viên ngân hàng với cá nhân bên ngoài, có hay không việc buông lỏng quản lý trong hoạt động tài chính, ngân hàng; động cơ cá nhân, động cơ kinh tế, yếu tố vụ lợi trong quá trình thực thi nhiệm vụ.
Kiểm sát viên cần lưu ý: Thực tiễn giải quyết các tội phạm về tài chính, ngân hàng cho thấy: các ngân hàng, công ty tài chính, công ty cho thuê tài chính thường ban hành các quy định về cơ cấu, tổ chức có phân công nhiệm vụ cụ thể từng bộ phận, đơn vị, vị trí việc làm; ban hành các quy trình về trình tự thủ tục đối với loại dịch vụ tín dụng, tài chính, ngân hàng. Đa số các quy định này đều được coi là văn bản pháp lý quan trọng buộc các nhân viên ngân hàng, công ty tài chính, công ty cho thuê tài chính phải tuân theo và là căn cứ để xác định trách nhiệm, tính chất, mức độ hoàn thành nhiệm vụ của các vị trí việc làm. Đồng thời dưới sự giám sát của Ngân hàng nhà nước thì mọi hoạt động tài chính, ngân hàng, dịch vụ tín dụng ngân hàng của các ngân hàng, công ty tài chính, công ty cho thuê tài chinh đều được kiểm soát chặt chẽ và phải tuân thủ đúng các quy định của Luật các tổ chức tín dụng và các hướng dẫn của Ngân hàng nhà nước nên Kiểm sát viên cần đối chiếu các quy định của chính các ngân hàng với quy định của pháp luật về tài chính, ngân hàng và các lĩnh vực liên quan để xác định có hay không hành vi vi phạm pháp luật về tài chính, ngân hàng mà không nhất thiết phải yêu cầu Cơ quan điều tra ban hành văn bản hỏi cơ quan cấp trên của các ngân hàng (hội sở, ngân hàng nhà nước) về việc hành vi của các nhân viên/vị trí việc làm có vi phạm pháp luật của ngân hàng hay không để làm căn cứ xác định dấu hiệu cấu thành tội phạm.
Tùy từng trường hợp phạm tội cụ thể Kiểm sát viên phải xác định chủ sở hữu của Ngân hàng, công ty tài chính, công ty cho thuê tài chính thuộc vốn nhà nước, hay tư nhân, hoặc liên doanh, liên kết, vốn nước ngoài… để xác định trình tự thủ tục giải quyết phù hợp. Đối với nhóm chủ thể là người có chức vụ quyền hạn trong ngân hàng nhà nước thì Kiểm sát viên cần nghiên cứu kỹ và tham mưu đến các đồng chí lãnh đạo quy trình báo cáo VKS cấp trên và cấp ủy địa phương theo Chỉ thị 26 và Hướng dẫn số 04.
Đối với các vụ việc phức tạp, có yếu tố nước ngoài, dư luận xã hội quan tâm, ảnh hưởng xấu đến tình hình an ninh chính trị, trật tự, an toàn xã hội thì Kiểm sát viên phải tham mưu đến các đồng chí lãnh đạo báo cáo cấp ủy địa phương và các vụ nghiệp vụ của Viện kiểm sát nhân dân tối cao để kịp thời nắm bắt tình hình, định hướng đường lối xử lý chính xác.
Đối với các chủ thể là Đảng viên thường không giữ chức vụ quyền hạn thì khi tiến hành các hoạt động tố tụng: bắt, giữ, giam, khởi tố… Kiểm sát viên chú ý thông báo đến các tổ chức đảng nơi đảng viên đang sinh hoạt để biết, xử lý theo quy định về Đảng.
- Về hành vi khách quan: Tùy từng loại hành vi cụ thể do đối tượng phạm tội thực hiện Kiểm sát viên cần chú ý nghiên cứu kĩ các văn bản, hoặc bổ sung các kiến thức chuyên ngành tài chính, ngân hàng phù hợp để có thể hiểu được bản chất, xác định được kẽ hở trong quy trình quản lý, nghiệp vụ tài chính ngân hàng… làm tiền đề định hướng xác minh, điều tra thu thập tài liệu chứng cứ chính xác. Đây là căn cứ quan trọng để xác định các dấu hiệu đặc trưng của hành vi khách quan trong các cấu thành tội phạm cụ thể được quy định trong BLHS là cơ sở để xác định chính xác tội danh của tội phạm.
Ví dụ:
+ Nhóm hành vi của người có chức vụ quyền hạn trong ngân hàng, công ty tài chính, công ty cho thuê tài chính: Kiểm sát viên cần chú ý thu thập các Quyết định bổ nhiệm, Văn bản phân công nhiệm vụ, Hợp đồng lao động, Quy trình nghiệp vụ tài chính, ngân hàng của chính Ngân hàng, công ty tài chính, công ty cho thuê tài chính nơi có vi phạm xảy ra để đối chiếu việc thực hiện chức trách nhiệm vụ của từng cá nhân theo vị trí việc làm đã tuân thủ đúng các quy định của ngân hàng và pháp luật hay chưa. Kiểm sát viên phải nghiên cứu kỹ các quy định của ngân hàng và nhiệm vụ của từng vị trí việc làm đồng thời cũng cần chú ý sự phân cấp quản lý, thực hiện nhiệm vụ trong nhóm nhân viên ngân hàng để xác định chính xác lỗi của từng cá nhân đối với sai phạm xảy ra. Trên cơ sở lỗi của từng cá nhân sẽ xác định được chính xác hành vi khách quan mà cá nhân đó thực hiện thỏa mãn dấu hiệu hành vi khác quan nào thuộc cấu thành tội phạm cụ thể.
+ Nhóm hành vi của các đối tượng chiếm đoạt tiền ngân hàng/khách hàng thông qua mạng xã hội, có sử dụng công nghệ cao: Kiểm sát viên phải tìm hiểu về các phương thức, thủ đoạn các đối tượng chiếm đoạt tài sản thông qua ứng dụng công nghệ thông tin, sử dụng mạng xã hội. Kiểm sát viên phải có trình độ tin học, công nghệ thông tin để có thể hiểu được cách thức thực hiện hành vi phạm tội. Thậm chí phải nghiên cứu các tài liệu, chuẩn bị các kiến thức về tài chính, ngân hàng có liên quan đến thanh toán điện tử, tiền số, tiền kỹ thuật số, tiền ảo… phân biệt được tiền số và tiền ảo để làm cơ sở xác định chính xác hành vi các đối tượng thực hiện thông qua phương thức thủ đoạn nào để chiếm đoạt tài sản của ngân hàng/khách hàng để xác định chính xác tội danh cụ thể.
+ Nhóm hành vi của các chủ thể dùng thủ đoạn gian dối để chiếm đoạt vốn ngân hàng/tài sản của khách hàng: Kiểm sát viên cần chú ý kiểm tra kỹ nguồn tố giác tội phạm để xác định hành vi khách quan của các đối tượng là chiếm đoạt tài sản của ngân hàng (chứng từ giả/hồ sơ khống…) hay chiếm đoạt tài sản của khách hàng (lấy mã OTP, tự chuyển tiền trên hệ thống tài khoản ngân hàng điện tử, đột nhập chiếm quyền điều khiển thiết bị điện tử để vào tài khoản điện tử chuyển tiền đến tài khoản khác…) để xác định chính xác các dấu hiệu đặc trưng khách quan của các tội danh cụ thể.
+ Nhóm hành vi của các chủ thể có liên quan đến hoạt động ngân hàng: thường là các nhóm đối tượng cho vay lãi nặng, kinh doanh tiền tệ, vàng bạc trái phép, thanh toán quốc tế trái phép. Kiểm sát viên cần chú ý kiểm tra các tài liệu thu thập được về việc thỏa thuận giữa các đối tượng phạm tội với khách hàng về số lượng tiền/tài sản giao dịch, mức lãi suất thỏa thuận, số tiền chênh lệch được hưởng, các chứng từ mua bán giữa các bên để đối chiếu số tiền luân chuyển được thanh toán qua tài khoản cá nhân hoặc hệ thống thanh toán điện tử của ngân hàng tại trụ sở ngân hàng hoặc tại địa điểm thanh toán lưu động do ngân hàng cấp phép (vị trí, đơn vị lắp đặt máy POS). Trên cơ sở này sẽ xác định được chính xác hành vi khách quan các đối tượng thực hiện, tỷ lệ lãi suất, mức độ, cấp độ phân cấp, phân chia hưởng lợi giữa các đối tượng để xác định chính xác cấu thành tội phạm hoặc trường hợp phạm tội có liên quan đến kinh doanh đa cấp.
- Về hậu quả:
Thiệt hại trong các vụ án về tài chính, ngân hàng thường có giá trị lớn từ vài tỷ đồng đến hàng ngàn tỷ đồng, đòi hỏi các cơ quan tiến hành tố tụng nói chung và Kiểm sát viên được phân công thực hành quyền công tố, kiểm sát giải quyết vụ án nói riêng phải thận trọng trong việc xác định hậu quả là thiệt hại trong vụ án. Kiểm sát viên phải yêu cầu Cơ quan điều tra tiến hành trưng cầu giám định thiệt hại để xác định giá trị tài sản bị thất thoát/chiếm đoạt làm căn cứ xác định khối lượng buộc tội đối với người thực hiện hành vi phạm tội. Đây là một trong những yêu cầu bắt buộc đối với nhóm tội phạm này và được thực hiện theo hướng dẫn tại Thông tư 01/2017 TTLT-VKSNDTC-TANDTC-BCA-BTP ngày 13/12/2017 của liên ngành tư pháp trung ương quy định những trường hợp cần thiết phải trưng cầu giám định tư pháp trong giải quyết vụ án, vụ việc về tham nhũng, kinh tế.
Đồng thời Kiểm sát viên cũng phải chú ý đề ra các yêu cầu điều tra về việc phong tỏa tài khoản, kê biên tài sản, xác minh nguồn gốc tài sản, nguồn thu nhập của người phạm tội để làm căn cứ giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự, bồi thường khắc phục hậu quả do tội phạm gây ra. Việc làm rõ dòng tiền luân chuyển của các đối tượng trong vụ án là một yêu cầu quan trọng, đây vừa là căn cứ truy vết dấu hiệu tội phạm và là căn cứ để thu hồi tài sản bị chiếm đoạt. Hiện nay, ngân hàng đã có nhiều biện pháp ngăn chặn bảo vệ tài khoản ngân hàng điện tử (sinh trắc học, mã OTP, đối với các khoản tiền từ 10 triệu đồng trở lên….), ngăn chặn các giao dịch bất thường (không chuyển tiền vào ban đêm, chuyển tiền với số lượng trên 500 triệu đồng phải có hóa đơn, chứng từ kèm theo…) nhưng các đối tượng phạm tội vẫn chiếm đoạt tiền của nhiều người bị hại chuyển đến những “tài khoản trắng” (có nhiều tiền nhưng không có người sử dụng), hoặc tài khoản ngân hàng không chính chủ (được nhờ/mua bất hợp pháp) để sử dụng mà không thể truy xuất, buộc trả lại tiền cho người bị hại. Đây là kẽ hở trong hệ thống thanh toán liên ngân hàng chưa được khắc phục. Kiểm sát viên cần chú ý việc yêu cầu ngân hàng phong tỏa tài khoản cần được thực hiện sớm nhất có thể từ khi cơ quan điều tra phát hiện ra tội phạm để ngăn chặn các đối tượng tẩu tán tài sản hoặc chuyển tiền đến tài khoản khác không thu hồi được.
4. Các biện pháp thu thập chứng cứ trong các vu án trong lĩnh vực tài chính, ngân hàng
BLTTHS quy định cụ thể về chứng cứ, trình tụ thu thập, bảo quản và giá trị chứng minh của chứng cứ trong vụ án hình sự. Theo đó, các chứng cứ được thu thập không tuân thủ các quy định của BLTTHS thì không có giá trị chứng minh (khoản 2 Điều 87 BLTHHS) loại trừ những chứng cứ bất hợp pháp trong tố tụng hình sự. Trong nhóm tội phạm về lĩnh vực tài chính ngân hàng có nhiều loại chứng cứ nhưng chủ yếu tập trung vào các chứng cứ vật chất (tài liệu, hóa đơn, chứng từ, hợp đồng giao dịch, chứng từ thanh toán….) và chứng cứ diện tử (giao dịch điện tử, dữ liệu thanh toán điện tử, sao kê tài khoản ngân hàng…). Việc thu thập và bảo quản chứng cứ do các cơ quan tiến hành tố tụng thực hiện, những người tham gia tố tụng (người bị tạm giữ, bị tạm giam, bị can, bị cáo, bị hại, người có quyền lợi nghĩa vụ liên quan, người bào chữa…) cũng có quyền thu thập chứng cứ nhưng phải giao nộp cho cơ quan tố tụng có thẩm quyền (tùy từng giai đoạn tố tụng chứng cứ được thu thập để xác định chủ thể giao nhận chứng cứ là Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát hay Tòa án). Trường hợp những người tham gia tố tụng sau khi thu thập chứng cứ mà không chuyển giao nộp cho các cơ quan tiến hành tố tụng để thẩm tra nguồn gốc, tính có thật thì không có giá trị chứng minh. Do đó, Kiểm sát viên cần lưu ý, trong quá trình giải quyết vụ án phải kiểm tra việc những người tham gia tố tụng có xuất trình thêm tài liệu, chứng cứ khác so với cơ quan điều tra thu thập không để kịp thởi thu thập, ghi nhận trong vụ án để làm căn cứ kiểm tra, xác minh đảm bảo giá trị chứng minh của chứng cứ.
Theo quy định tại các Điều 86, 87 BLTTHS, trong tố tụng hình sự có các nguồn chứng cứ truyền thống (lời khai, tài liệu, đồ vật, vật chứng, kết luận giám định, định giá tài sản…) còn có các chứng cứ điện tử là dữ liệu điện tử, kết quả ủy thác tư pháp quốc tế.
Thẩm quyền thu thập chứng cứ để giải quyết vụ án hình sự được giao cho các cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng. Đồng thời BLTTHS cũng cho phép người tham gia tố tụng có quyền cung cấp, tài liệu, đồ vật, chứng cứ để chứng minh trong vụ án. Do đó, các chủ thể này cũng có quyền thu thập chứng cứ để giao nộp cho các cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng làm căn cứ để giải quyết vụ án. BLTTHS cũng quy định trình tự thủ tục thu thập, bảo quản, sử dụng chứng cứ chặt chẽ. Kiểm sát viên cần chú ý: việc thu thập chứng cứ phải được tuân thủ đúng quy định của BLTTHS và phải được đưa vào hồ sơ vụ án, chuyển tài liệu, biên bản đến Viện kiểm sát có thẩm quyền kiểm sát điều tra để kiểm sát theo thẩm quyền trong thời hạn 05 ngày (khoản 5 Điều 88 BLTTHS).
- Các biện pháp thu thập chứng cứ có tính chất truyền thống
Để thu thập chứng cứ các cơ quan có thẩm quyền tiên hành tố tụng có nhiều cách thức như: thu thập trực tiếp (gặp, hỏi ghi lời khai của các đối tượng; trực tiếp khám xét, khám nghiệm thu thập dấu vết tội phạm; thu giữ tài liệu đồ vật, phong tỏa tài khoản, kê biên tài sản, trưng cầu giám định , định giá tài sản, đối chất, nhận dạng…), thu thập gián tiếp (thu qua những người tham gia tố tụng, người bào chữa, cơ quan, tổ chức, đơn vị chủ quản của các đối tượng; thông qua hoạt động xác minh các sở ngành, cơ quan quản lý nhà nước; thông qua vụ án/vụ việc đã được giải quyết…) hoặc thu giữ dữ liệu điện tử.
Trong lĩnh vực tài chính, ngân hàng có nhiều hệ thống văn bản hướng dẫn, chứng từ thường nhiều, việc thu thập, bảo quản, sử dung những tài liệu, chứng cứ này sẽ gặp khó khăn. Do đó, Kiểm sát viên cần chú ý trong quá trình giải quyết vụ án, bên cạnh việc thu thập các chứng từ chi tiết cần quan tâm thu thập các bảng kê chứng từ, bảng tổng hợp giá trị thanh toán mà các đối tượng đã lập để làm căn cứ định hướng, xác định khối lượng tài sản bị thất thoát, chiếm đoạt làm cơ sở xác định chính xác khối lượng buộc tội. Thông thường các đối tượng thường sử dụng máy tính để lưu trũ các file mềm dưới dạng phần mềm kế toán, phần mềm quản trị, quản lý, kinh doanh, quản lý điều hành nên Kiểm sát viên cần chú ý đối chiếu tài liệu tổng hợp bản giấy (bản cứng) với tài liệu bản mềm được lưu dưới dạng file điện tử trong máy tính hoặc phần mềm công nghệ để đảm bảo tính chính xác về số liệu trong quá trình giải quyết vụ án.
Đối với nhóm biện pháp thu thập chứng cứ truyền thống, Kiểm sát viên cần chú ý:
- Đối với việc thu thập lời khai: do tính đặc thù của lĩnh vực tài chính, ngân hàng là nhiều con số, có nhiều tài liệu, chứng từ; các đối tượng thực hiện hành vi phạm tội thường né tránh và khai không trung thực hoặc từ chối khai báo dưới dạng “không nhớ”, “không nhớ chính xác”, “không có tài liệu nên không biết đã chỉ đạo thế nào”.... Do đó, khi tiến hành hỏi, ghi lời khai của các đối tượng, Kiểm sát viên cần nghiên cứu kỹ các tài liệu, chứng cứ đã được thu thập, xác định sơ bộ về việc phân công nhiệm vụ, đánh giá về tính hợp pháp của chứng từ, hóa đơn… xây dựng thành bảng tổng hợp chứng cứ để chủ động khi làm việc với những đối tượng này. Trường hợp đối tượng bị hỏi từ chối khai báo có thể cho họ xem những tài liệu chứng từ đã được thu thập để trực tiếp đấu tranh và buộc đối tượng phải hợp tác khai báo làm rõ quá trình thực hiện hành vi phạm tội.
- Đối với việc khám xét (khám người, nơi ở, nơi làm việc, nơi khác có liên quan) để thu thập tài liệu chứng cứ. Kiểm sát viên cần chú ý biện pháp thu thập chứng cứ này chủ yếu là truy xét, tính khẩn cấp không còn nên các biện pháp này Viện kiểm sát phải phê chuẩn trước khi thực hiện. Kiểm sát viên phải nghiên cứu hồ sơ, kiểm tra tính liên quan, căn cứ để khám xét đề xuất đến các đồng chí lãnh đạo phê chuẩn. Quá trình tham gia kiểm sát việc khám xét, Kiểm sát viên cần kiểm sát thành phần tham gia (phải có người bị khám xét hoặc đại diện gia đình, đại diện chính quyền địa phương, người làm chứng và các trường hợp người chưa thành niên còn phải có người đại diện theo Luật tư pháp người chưa thành niên quy định), việc thu thập tài liệu, đồ vật trong quá trình khám xét phải được mô tả chi tiết, đánh dấu theo số thứ tự tránh nhầm lẫn. Các chứng cứ, tài liệu, đồ vật phải được niêm phong có chữ kí của tất cả những người tham gia, chứng kiến việc khám xét thu giữ tài liệu đồ vật.
Kiểm sát viên chú ý: đối với nhóm tội phạm tài chính, ngân hàng thường thu giữ được tiền, tài sản, đồ vật có giá trị nên phải thận trọng trong hoạt động khám xét, thu giữ. Trường hợp cần thiết phải yêu cầu cơ quan điều tra ghi hình quay lại toàn bộ quá trình khám xét, thu giữ tài sản, đồ vật, tài liệu tránh nhầm lẫn, thất thoát, mất tài sản của công dân gây khiếu kiện, khiếu nại
- Thu thập chứng cứ là dữ liệu điện tử
Dữ liệu điện tử là nguồn chứng cứ giá trị chứng minh cao, chân thực, khách quan có ý nghĩa quyết định trong quá trình sử dụng, đánh giá chứng cứ để giải quyết vụ án. Chứng cứ điện tử gồm ký hiệu, chữ viết, chữ số, hình ảnh, âm thanh hoặc dạng tương tự được tạo ra, lưu trữ; truyền đi hoặc nhận được bởi phương tiện điện tử. Tuy nhiên, các chứng cứ này có đặc điểm dễ bị xóa, tiêu hủy do các đối tượng phạm tội dùng các thủ đoạn tinh vi, liên kết nhiều thiết bị, có thể cho nhiều người cùng tham gia sử dụng, có quyền truy cập, điều khiển từ xa để xóa ở các thiết bị cùng đăng nhập. Do đó, đòi hỏi các cơ quan tố tụng phải có trình độ công nghệ thông tin, hiểu biết về dữ liệu điện tử, có biện pháp thu thập, bảo quản, khai thác, chuyển hóa, sử dụng các chứng cứ này thận trọng để đảm bảo giá trị chứng minh.
Các chứng cứ này thường được lưu giữ trên các thiết bị điện tử (máy tính, điện thoại, phần mềm, ứng dụng điện tử, mạng xã hội…). Kiểm sát viên cần chú ý quá trình khám xét thu giữ các thiết bị điện tử cần ghi hình quá trình thu giữ, đánh dấu các đường dây dẫn để khi tiến hành mở thiết bị thu dữ liệu điện tử không bị mất dữ liệu; hoặc đối với điện thoại thông minh có kết nối internet khi thu giữ thiết bị phải tắt nguồn ngay để tránh các thiết bị khác đã được đồng bộ có thể xóa dữ liệu, chứng cứ từ xa. Quá trình khám xét, thu giữ thiết bị và dữ liệu điện tử phải có chuyên gia về công nghệ thông tin, có đại diện của cơ quan điều tra về tội phạm công nghệ cao để đảm bảo trình tự, bảo lưu giá trị chứng minh của dữ liệu điện tử.
Ví dụ: khi thu giữ dữ liệu điện tử từ các thiết bị điện tử như: Máy tính cây, máy chủ, máy tính bảng, ổ cứng, các thiết bị media, USB, đĩa CD/DVD, router, wifi, smart phone, điện tử gia dụng (một số thiết bị có bộ nhớ lưu trữ thông tin dữ liệu, có thể kết nối mạng internet, truy cập, điều khiển từ xa), hệ thống định vị toàn cầu GPS,... phải niêm phong, bảo quản đúng quy định (đảm bảo quy cách về bật, tắt (ON/OFF); đóng gói, không để gần nam châm, sóng radio, nơi quá nóng, ẩm...). Đăc biệt, có một số thiết bị điện tử phải được bảo quản bằng túi đựng chuyên dụng để tránh tác động làm thay đổi dữ liệu hoặc bị can thiệp từ xa làm thay đổi dữ liệu sau khi thu giữ.
Đặc điểm của nhóm tội phạm tài chính, ngân hàng khó xác định được ranh giới, vị trí thực hiện hành vi phạm tội (các đối tượng sử dụng việc phân quyền quản lý trên nền tảng số) và mang tính chất xuyên quốc gia. Hệ thống máy chủ, lưu trữ dữ liệu được thực hiện dưới nhiều hình thức: đối với thiết bị cá nhân có thể lưu trữ trên phần mềm đám mây, icloud hoặc tài khoản google trả phí (có địa chỉ ID và pass word, phải chính người sử dụng mới có thể truy cập, trích xuất dữ liệu được) nên trường hợp này phải yêu cầu các đối tượng cung cấp địa chỉ ID và mật khẩu để thực hiện việc thu thập chứng cứ. Đối với các thiết bị, phần mềm được phân quyền quản lý, sử dụng việc lưu trữ dữ liệu thường ở máy chủ hoặc trên phần mềm bản quyền đang sử dụng để quản lý, điều hành. Trong lĩnh vực tài chính, ngân hàng thường các đối tượng lựa chọn cách lưu trữ online thông qua các máy chủ của các doanh nghiệp chuyên lưu trữ online như Google Drive, OneDrive, Dropbox, Box... các máy chủ này đặt ở nước ngoài hay một địa điểm do đối tượng thuê. Việc thu giữ dữ liệu điện tử trong trường hợp này gặp nhiều khó khăn, kéo dài phụ thuộc vào kết quả tương trợ tư pháp thông qua kênh hợp tác quốc tế. Kiểm sát viên cũng cần lưu ý phải xác định tọa độ, vị trí máy chủ (thông qua cơ quan điều tra an ninh mạng) để làm cơ sở thực hiện tương trợ tư pháp quốc tế. Đồng thời Kiểm sát viên cũng tìm hiểu các quy định về tương trợ tư pháp quốc tế để thực hiện đúng trình tự, thủ tục và báo cáo Vụ 13 Viện kiểm sát nhân dân tối cao phối hợp thực hiện tương trợ tư pháp thông qua con đường chính thống (ngoại giao) hạn chế sử dụng kênh Interpol (kênh trinh sát, kết quả do Interpol cung cấp chỉ được tham khảo và khó chuyển hóa chứng cứ để sử dụng khi giải quyết vụ án).
Kiểm sát viên chú ý khi tiến hành kiểm tra dữ liệu điện tử từ các thiết bị được thu giữ phải thận trọng không được làm thay đổi thông tin được lưu trong máy tính hoặc trong các thiết bị kỹ thuật số; việc mở thiết bị, kiểm tra không đúng cách có thể bị virus làm mất dữ liệu nên phải được lưu trữ tại thiết bị sạch được cài đặt phần mềm diệt virus; phải có chuyên gia được đào tạo về công nghệ thông tin để thực hiện việc thu thập, phục hồi, lọc dữ liệu, copy những tài liệu có liên quan đến hành vi phạm tội và sao lưu chứng cứ điện tử đúng quy trình trên các thiết bị chuyên dụng, bảo mật để đảm bảo giá trị chứng minh của dữ liệu điện tử.
Ví dụ: khi thu giữ dữ liệu điện tử có nhiều file “read only” (chỉ đọc, không được sửa chữa), các chuyên gia phục hồi dữ liệu điện tử phải sao chép các bản ghi này (bảo quản riêng file gốc bằng thiết bị khác tránh mất dữ liệu), chuyển các file này thành các file có thể sử dụng, chỉnh sửa được để phân tích, lọc dữ liệu phục vụ cho hoạt động thống kê, tổng hợp, phân loại, nhóm chứng cứ từ các bảng dữ liệu chung phục vụ cho hoạt động phân loại, đánh giá chứng cứ, xác định khối lượng buộc tội khi giải quyết vụ án.
Kiểm sát viên cũng cần lưu ý việc chuyển hóa chứng cứ từ dữ liệu điện tử (file mềm) sang file có thể đọc được, nghe được, nhìn được dưới dạng tài liệu giấy (file cứng), đĩa CD, clip có âm thanh, hình ảnh… Các dữ liệu điện tử này đều phải được trưng cầu cơ quan chuyên môn về việc có còn nguyên vẹn không, thời điểm khởi tạo lập, có bị cắt ghép chỉnh sửa không để xác định tính khách quan, giá trị có thật của những chứng cứ này.
5. Đánh giá, sử dụng chứng cứ trong các vụ án hình sự trong lĩnh vực tài chính, ngân hàng
Khi giải quyết vụ án các cơ quan tiến hành tố tụng và những người tiến hành tố tụng phải sử dụng tổng hợp các chứng cứ, tài liệu thu thập được để xác định các yếu tố cấu thành tội phạm theo điều luật cụ thể đang được định hướng điêu tra. Kiểm sát viên cần chú ý: quá trình sử dụng, đánhg giá chứng cứ cần phải kiểm tra tính hợp pháp của chứng cứ, phải được thu thập đúng trình tự do BLTTHS quy định để đảm bảo giá trị chứng minh của chứng cứ.
Trong nhóm tội phạm tài chính, ngân hàng Kiểm sát viên cần phân chia các nhóm hành vi của các đối tượng phạm tội để lựa chọn phương pháp, điểm đầu, liệt kê, hệ thống các chứng cứ theo nhóm buộc tội, chứng cứ gỡ tội đã được thu thập để xác định dấu hiệu đặc trưng khách quan của hành vi thuộc tội phạm cụ thể làm căn cứ định tội danh chính xác. Cụ thể:
- Nhóm đối tượng là cán bộ ngân hàng: hành vi phạm tội khách quan thường thực hiện phổ biến như: Lợi dụng chức vụ quyền hạn để thực hiện hành vi tham nhũng (thường mục đích vụ lợi có sự tính toán, che giấu tinh vi, lợi dụng lỗ hổng trong quản lý, trình tự dịch vụ ngân hàng); Lợi dụng vị trí công tác, uy tín của tổ chức ngân hàng để thực hiện hành vi lừa đảo nhằm chiếm đoạt tiền của các ngân hàng, tổ chức và cá nhân thông qua các thủ đoạn huy động vốn trái phép, trả thêm lãi suất cho người gửi cao hơn mức Nhà nước cho phép; thu hộ ngân hàng tiền, tài sản của các cá nhân, tổ chức nhưng không đưa tiền vào ngân hàng mà chiếm đoạt luôn; sử dụng các biện pháp nghiệp vụ nhằm sửa chữa, tẩy xóa nâng giá trị tài sản, tiền gấp nhiều lần trong các chứng chỉ tiền gửi của các ngân hàng mang thế chấp để chiếm đoạt tiền của khách hàng; nâng khống giá trị tài sản đảm bảo, bắt tay với khách hàng sử dụng tài sản đảm bảo của người thứ ba (che giấu, lén lút, chuyển nhượng bất hợp pháp)…; bắt tay với các đối tượng bên ngoài để liên kết cho vay đáo hạn ngân hàng với mức lãi suất cao vượt quá 5 lần mức lãi suất được quy định tại Điều 468 BLDS; nhận tiền, lợi ích vật chất của khách hàng để bỏ qua các quy trình thẩm định, xét duyệt hồ sơ cấp tín dụng không đảm bảo quy định, vượt quá hạn mức cho phép hoặc hưởng “hoa hồng” trên tổng số tiền giải ngân trái phép; bỏ qua quy trình thanh tra, kiểm tra, bỏ mặc cấp dưới thực hiện các thao tác nghiệp vụ gây thất thoát lớn cho ngân hàng…
Để chứng minh tội phạm trong nhóm đối tượng này, Kiểm sát viên cần sử dụng các chứng cứ chứng minh chức năng nhiệm vụ của từng cá nhân trong hệ thống ngân hàng, quy định của ngân hàng về các quy trình nghiệp vụ, dịch vụ tín dụng, tài chính ngân hàng; lời khai của các đối tượng liên quan; kết quả giám định (chữ viết, dấu vết, tài liệu, thiệt hại), dữ liệu điện tử… đồng thời sử dụng biện pháp biện chứng, tư duy logic để kết nối các chứng cứ chứng minh hành vi phạm tội. Đối chiếu với các quy định của BLHS và văn bản hướng dẫn thi hành để làm căn cứ xác định chính xác tội danh của người phạm tội.
- Nhóm đối tượng phạm tội ngoài ngành ngân hàng: hành vi phạm tội thường thực hiện gồm: tạo dựng hồ sơ dự án để thế chấp vay vốn ngân hàng; lập chứng từ khống để thanh toán quốc tế rút tiền mặt bất hợp pháp từ ngân hàng; lập nhiều doanh nghiệp để vay vốn kinh doanh trá hình chiếm dụng vốn ngân hàng; giả mạo giấy tờ thế chấp tài sản; mua chuộc cán bộ ngân hàng, đưa tiền, lợi ích vật chất cho cán bộ ngân hàng để tiếp tay cho mình thực hiện các dịch vụ tín dụng, tài chính, ngân hàng; lấy mã OTP, gửi link có mã độc, hoặc sử dụng hacker chiếm quyền sử dụng thiết bị điện tử, đột nhập tài khoản ngân hàng chuyển tiền đến tài khoản khác; cho vay đáo hạn ngân hàng với mức lãi suất cao vượt quá 5 lần mức lãi suất được quy định tại Điều 468 BLDS; kinh doanh vàng, thu đổi ngoại tệ trái phép; sử dụng tài khoản ngân hàng để nhận tiền từ nhiều nguồn khác nhau từ nước ngoài vào các tài khoản trong nước thông qua một số tài khoản e-money tại e-gold, e-passport, Western Union; sử dụng hacker đột nhập hệ thống bảo an của ngân hàng, lấy cắp mã kiểm soát nhân viên, giả mạo chữ ký kiểm soát, thực hiện thanh toán các giao dịch giả mạo, giao dịch khống để chiếm đoạt tài sản của ngân hàng; sử dụng giấy tờ giả, kí hợp đồng tiền gửi giả tạo, hồ sơ dự án giả, hợp đồng mua bán hàng hóa giả, hợp thức hóa dưới hình thức đầu tư tài chính của tổ chức, doanh nghiệp chuyển tiền qua tài khoản trung gian của tổ chức, doanh nghiệp để chiếm đoạt vốn của ngân hàng; sử dụng giấy chứng nhận quyền sử dụng đất giả, hoặc đã bán/chuyển nhượng cho người khác mang thế chấp ngân hàng để vay vốn, chiếm đoạt tài sản của ngân hàng…
Để chứng minh tội phạm trong nhóm đối tượng này, Kiểm sát viên cần sử dụng các chứng cứ chứng minh hành vi khách quan cùa các đối tượng thực hiện thông qua lời khai của các đối tượng, chứng cứ vật chất thu giữ được (hợp đồng giả mạo, chứng từ khống, thỏa thuận của các bên về hàng hóa được giao dịch…) kết luận giám định (giấy tờ giả, chữ kí, con dấu, tài liệu, thiệt hại, dữ liệu điện tử truy nguyên dấu vết, tài liệu điện tử, thực nghiệm điều tra…) dữ liệu điện tử (nội dung trao đổi thỏa thuận trước khi kí hợp đồng, nội dung chat trên các ứng dụng Zalo, Whatup, Wechat…), sao kê tài khoản ngân hàng… sử dụng các biện pháp tổng hợp chứng cứ, phân loại các nhóm hành vi, đối tượng, xác định sự liên kết, bàn bạc, thỏa thuận, tiếp nhận ý chí của các đối tượng để chứng minh sự liên quan, tiếp tay của các đối tượng cán bộ ngân hàng với các đối tượng bên ngoài chiếm đoạt tài sản. Đối chiếu với các quy định của BLHS và văn bản hướng dẫn thi hành để làm căn cứ xác định chính xác tội danh của người phạm tội. Sử dụng biện pháp đánh giá chứng cứ, so sánh, tổng hợp, biện chứng và tư duy logic để phân tích hành vi, phân hóa vai trò của các đối tượng… trên cơ sở đó xác định chính xác khung, khoản, tội danh đối với từng đối tượng thực hiện hành vi phạm tội.
6. Một số dạng vi phạm thường gặp trong giải quyết các vụ án trong lĩnh vực tài chính ngân hàng
- Vi phạm trong thu thập chứng cứ
Thứ nhất, thu thập chứng cứ nhưng không lập biên bản đưa vào hồ sơ vụ án. Tình trạng này thường diễn ra đối với các vật chứng là tiền mặt, tài sản được thu giữ nhưng Điều tra viên không lập biên bản thu giữ, hoặc có lập nhưng để ngoài không đưa vào hồ sơ vụ án. Cũng có trường hợp Điều tra viên tự bảo quản tiền không nộp vào kho bạc theo quy định tại Điều 90 BLTTHS. Trường hợp này Kiểm sát viên chú ý trong quá trình kiểm sát điều tra vụ án, phối hợp với điều tra viên hỏi, ghi lời khai đối tượng phải hỏi xem quá trình bắt giữ bị thu giữ những tài sản gì để yêu cầu Điều tra viên chuyển các văn bản tố tụng cho Kiểm sát viên tiến hành kiểm sát theo quy định pháp luật, tránh bỏ lọt chứng cứ trong quá trình giải quyết vụ án.
Thứ hai, thu thập dữ liệu điện tử không đúng quy trình gây mất hoặc hỏng dữ liệu. Quá trình khám xét, bắt giữ người thực hiện hành vi phạm tội, Điều tra viên thường tiến hành thu giữ các thiết bị điện tử (điện thoại di động, máy tính cây, laptop, ipad, ổ cứng, đĩa CD…) hoặc các thiết bị khác có chứa dữ liệu điện tử nhưng khi tiến hành tháo cá thiết bị để thu giữ, Điều tra viên không mời chuyên gia có trình độ chuyên môn về công nghệ thông tin để thực hiện đáh dấu các nguồn điện, đường dây dẫn, kết nối các thiết bị, không ghi hình quay lại nguyên trạng thiết bị điện tử được lắp đặt như thế nào. Khi tiến hành mở, kiểm tra dữ liệu bên trong thiết bị không biết đấu nối dây như thế nào, hoặc đấu nối nhầm nên đã bị mất dữ liệu (đặc biệt là các dữ liệu đang được lưu trữ tạm thời trên RAM). Hoặc trường hợp thu điện thoại di động thông minh nhưng không ngắt kết nối internet dẫn đến các đối tượng khác dùng phương tiện đồng bộ xóa dữ liệu trên thiết bị đã bị thu giữ. Hoặc trường hợp sau khi thu giữ dũ liệu điện tử được lưu trữ trên thiết bị không sạch (có virus hoặc không được bảo mật). Khi gặp những trường hợp này, Kiểm sát viên cần lưu ý quá trình thu giữ vật chứng là dữ liệu điện tử, trước khi tiến hành khám xét Kiểm sát viên phải trao đổi với Điều tra viên về thành phần, phương pháp thu giữ, kiểm tra thiết bị lưu trữ, bảo quản vật chứng để đảm bảo nguồn chứng cứ là dữ liệu điện tử được nguyên vẹn, không bị xóa hoặc bị virus xâm nhập.
Thứ ba, là việc giám định thiết bị điện tử truy nguyên dấu vết tội phạm không đầy đủ. Việc giám định thiết bị điện tử thu giữ của các đối tượng trong vụ án do Cơ quan điều tra tiến hành trưng cầu tại các cơ quan chuyên môn và phải trả chi phí giám định và mất nhiều thời gian để chạy dữ liệu (trong trường hợp máy chủ hoặc máy chứa nhiều nội dung). Do đó, một số Điều tra viên thường lược bớt nội dung trưng cầu giám định để giảm chi phí, thời gian giám định. Thông thường Điều tra viên tự kiểm tra nội dung trao đổi của các đối tượng trên các ứng dụng mạng xã hội Zalo, Messenger, Viber, Whatup, Wechat… tiến hành chụp màn hình, ghi nhận các thông tin này dưới dạng file ảnh, in ra giấy cho các đối tượng đọc và kí xác nhận nội dung để làm chứng cứ giải quyết vụ án mà không tiến hành trưng cầu giám định thiết bị điện tử để trích xuất dữ liệu điện tử hoặc chỉ tiến hành trưng cầu tính nguyên vẹn của thiết bị, file dữ liệu có bị cắt ghép, chỉnh sửa, thời gian khởi tạo mà không giám định nội dung để trích xuất dữ liệu điện tử. Tuy nhiên, hoạt động thu thập chứng cứ này chỉ phù hợp đối với các trường hợp chưa xóa dữ liệu điện tử hoặc không mở rộng vụ án. Đối với trường hợp các đối tượng xóa dần lịch sử trao đổi bằng phương pháp thủ công (liên lạc xong xóa luôn) hoặc bằng cài đặt lịch xóa trên ứng dụng (xóa theo ngày, tuần hoặc giải tán nhóm…) thì phương pháp thu thập chứng cứ trên là chưa toàn diện, còn sót nhiều tài liệu, chứng cứ đã được xóa có thể liên quan đến hành vi phạm tội khác hoặc đối tượng đồng phạm khác. Do đó, Kiểm sát viên cần yêu cầu Cơ quan điều tra tiến hành trưng cầu giám định thiết bị điện tử, truy nguyên các nội dung trên thiết bị, trích xuất đầy đủ dữ liệu điện tử được ghi nhận trong thiết bị, sao lưu sang đĩa CD và in thành tài liệu giấy đưa vào hồ sơ vụ án.
Thứ tư, chưa điều tra triệt để dòng tiền do phạm tội mà có. Trong các vụ án hình sự về tội tài chính, ngân hàng thường liên quan đến dòng tiền được các đối tượng chuyển từ tài khoản của người bị hại sang nhiều tài khoản khác nhau để đầu tư mua tài sản hoặc mua tiền ảo, tiền kĩ thuật số rồi thông qua các ví điện tử để chuyển sang tiền trên tài khoản ngân hàng chính thống, xóa dấu vết dòng tiền phạm tội mà có. Hầu hết trong các vụ án hình sự về tài chính, ngân hàng hiện nay chỉ chứng minh được tài khoản đi và tài khoản đến F5…. Chưa chứng minh được dòng tiền ảo và tiền kỹ thuật số. Thực trạng này xuất phát từ nguyên nhân rào cản của các ngân hàng trong việc không phối hợp cung cấp thông tin với lý do bảo mật thông tin khách hàng và che giấu động cơ thu phí chuyển tiền với các giao dịch lớn bất thường nên đã tạo điều kiện cho nhiều khoản tiền lớn liên tiếp được chuyển đến tài khoản của bên thứ ba hoặc thậm chí ra nước ngoài. Bên cạnh đó, chính sách tiền tệ của nhà nước ta chưa thừa nhận đồng tiền ảo, tiền kĩ thuật số có giá trị thanh toán trong khi nhiều nước trên thế giới thừa nhận và xác định giá trị tương đương với các đồng ngoại tệ mạnh USD, Euro…Các đối tượng phạm tội đã lợi dụng kẽ hở và sự khác biệt này để thực hiện các giao dịch thanh toán điện tử thông qua app thanh toán, ví điện tử để chuyển giá trị của những đồng tiền ảo, tiền kĩ thuật số thành tiền VN đồng và rút từ tài khoản ngân hàng để giao dịch. Việc luân chuyển dòng tiền ảo, tiền kỹ thuật số không giống như tiền thật được kiểm soát thông qua hệ thống ngân hàng nhà nước mà lại được thông qua tài khoản chung (Ví trung gian) được tạo dựng trên nền tảng số với các quy định nghiêm ngặt của Block Chain mà không có bất kì tổ chức, quốc gia nào có thể can thiệp bằng công cụ quản lý nhà nước. Do đó, việc chứng minh dòng tiền ảo, tiền kỹ thuật số gặp khó khăn, Điều tra viên còn có tâm lý ngại điều tra, xác minh. Đối với trường hợp này, Kiểm sát viên cần nắm chắc kiến thức về tiền ảo, tiền kỹ thuật số và dòng tiền luân chuyển, giao dịch qua các ví điện tử để chuyển đến tài khoản ngân hàng của các đối tượng. Cần yêu cầu Điều tra viên xác minh, làm việc với Hiệp hội Block Chain Việt Nam để xác định chủ sở hữu ví trung gian mà dòng tiền chuyển đến, cầu nối chuyển tiếp đến các nhánh tài khoản điện tử khác để có thể truy nguyên dấu vết dòng tiền, truy thu tài sản cho người bị hại.
Thứ năm, việc áp dụng biện pháp phong tỏa tài khoản ngân hàng, kê biên tài sản chưa kịp thời, không ngăn chặn được việc tẩu tán tài sản chiếm đoạt. Theo quy định của BLTTHS việc áp dụng các biện pháp ngăn chặn, biện pháp tư pháp phong tỏa tài khoản ngân hàng, kê biên tài sản của người thực hiện hành vi phạm tội được tiến hành trong giai đoạn giải quyết nguồn tin tội phạm và giai đoạn điều tra. Do đó, ngay khi nhận được thông tin của người bị hại báo bị chiếm đoạt tài sản trên tài khoản ngân hàng hoặc bằng cách thức đột nhập thiết bị khác… Cơ quan điều tra chưa thể thực hiện việc phong tỏa tài khoản được mà trình tự thủ tục hành chính (thông báo bằng văn bản) mất thời gian, các đối tượng phạm tội có cơ hội tẩu tán tài sản, chuyển tiền nhanh đến nhiều tài khoản khác để xóa dấu vết phạm tội. Kiểm sát viên cần chú ý yêu cầu Điều tra viên thông báo nhanh nhất đến ngân hàng để phong tỏa, không thực hiện các giao dịch chuyển tiền, ngăn chặn việc tẩu tán tài sản.
- Vi phạm trong định tội danh
Quá trình định tội danh Kiểm sát viên cần chú ý các dấu hiệu đặc trưng của hành vi khách quan để xác định chính xác tội danh. Thông thường Điều tra viên chỉ thu thập tài liệu chứng do các đối tượng giao nộp không thực hiện việc xác minh tại các sở ngành, cơ quan quản lý nhà nước hoặc đơn vị liên quan nên dẫn đến việc xác định sai tội danh. Hoặc trường hợp trưng cầu giám định thiệt hại không đầy đủ, không xác định được do cơ quan chuyên môn từ chối giám định nên không đủ căn cứ xác định chính xác khối lượng buộc tội và không có căn cứ truy cứu trách nhiệm hình sự. Kiểm sát viên cần lưu ý yêu cầu điều tra thu thập tài liệu chứng cứ đầy đủ từ các nguồn khác nhau để đảm bảo tính toàn diện, khách quan của chứng cứ. Đối với việc xác định thiệt hại trong các vụ án tài chính, ngân hàng thường là trị giá số tiền bị chiếm đoạt do đó không phải trường hợp nào cũng tiến hành trưng cầu giám định để xác định trị giá thiệt hại. Đối với những vụ việc, số lượng tiền chiếm đoạt đã rõ thì sử dụng lời khai của người bị hại, dữ liệu điện tử, sao kê tài khoản ngân hàng chứng minh số tiền đã chuyển bị chiếm đoạt để làm khối lượng buộc tội. Đối với trường hợp phức tạp, liên quan đến nhiều thủ đoạn tinh vi của cán bộ ngân hàng trong việc lợi dụng chính sách phòng ngừa rủi ro, dùng quỹ rủi ro của ngân hàng để bù vào các khoản vay, nợ đọng không thu hồi được thì Kiểm sát viên cần yêu cầu Điều tra viên trưng cầu giám định thiệt hại của ngân hàng để làm căn cứ xác định khối lượng buộc tội đối với nhóm cán bộ, lãnh đạo ngân hàng trong các tội danh về tham nhũng, chức vụ xảy ra trong lĩnh vực tài chính, ngân hàng.
Kiểm sát viên cần lưu ý một số dạng hành vi khách quan của các nhóm hành vi phạm tội xâm phạm đến hoạt động tài chính, ngân hàng để làm căn cứ định tội chính xác, cụ thể:
- Một số hành vi liên quan đến việc cấp phép hoạt động ngân hàng: các đối tượng không được ngân hàng nhà nước cấp giấy phép nhưng vẫn kinh doanh thu đổi ngoại tệ, chuyển tiền ra nước ngoài trái phép hoặc đã được ngân hàng có thẩm quyền cấp phép, cấp thiết bị thanh toán điện tử lưu động (máy POS, thẻ Visa) để thanh toán các giao dịch có thật, nhỏ lẻ tại các cửa hàng, siêu thị nhưng không được rút tiền mặt nhưng các đối tượng lại sử dụng thẻ thanh toán quốc tế để quẹt trên máy POS để rút tiền mặt và sử dụng hợp đồng, chứng từ khống, giả mạo để thanh toán với ngân hàng; bắt tay với các đối tượng ngoài ngân hàng, câu kết với nhân viên ngân hàng cho vay đáo hạn ngân hàng thu lãi suất cao. Những hành vi này có dấu hiệu của các tội Vận chuyển trái phép tiền tệ qua biên giới (Điều 189), tội Vi phạm quy định về hoạt động ngân hàng, hoạt động khác liên quan đến hoạt động ngân hàng (Điều 206), tội sử dụng giấy tờ giả của cơ quan, tổ chức (Điều 341), tội sửa chữa và sử dụng giấy chứng nhận, các tài liệu của cơ quan, tổ chức (Điều 340), tội giả mạo trong công tác (Điều 359 BLHS), tội cho vay lãi nặng trong giao dịch dân sự (Điều 201)…
- Một số hành vi liên quan đến người có chức vụ, quyền hạn, nhiệm vụ giám sát các hoạt động ngân hàng: không thực hiện hoặc thực hiện không đầy đủ, không tuân thủ các quy định, quy trình nghiệp vụ của chính ngân hàng, tổ chức tín dụng, công ty tài chính đó và các quy định của ngân hàng nhà nước, pháp luật về tài chính, ngân hàng; nhận tiền hoặc lợi ích vật chất khác của các đối tượng ngoài ngân hàng, không thực hiện hoặc cố tình gây khó khăn, cản trở hoạt động hoặc bỏ qua quy trình kiểm tra, giám sát đối với các nhân viên cấp dưới khi thực hiện các trình tự, thủ tục dịch vụ tín dụng, tài chính, ngân hàng… Kiểm sát viên cần thu thập các quy định, quy trình của các ngân hàng về trình tự, thủ tục cấp dịch vụ tín dụng, tài chính, ngân hàng và Thông tư số 08/2022/TT-NHNN ngày 30/6/2022 về trình tự, thủ tục giám sát ngân hàng, qua đó, nhằm xử lý nghiêm các sai phạm trong lĩnh vực ngân hàng, các quy định khác của Ngân hàng nhà nước về các dịch vụ tài chính, ngân hàng để xác định chính xác chức trách, nhiệm vụ của từng cá nhân có liên quan… làm cơ sở định tội chính xác. Những hành vi này có dấu hiệu phạm các tội về tham nhũng, chức vụ như Nhận hối lộ (Điều 354), Lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản (Điều 355), Lợi dụng chức vụ quyền hạn trong khi thi hành công vụ (Điều 356), Lạm quyền trong khi thi hành công vụ (Điều 357), Thiếu trách nhiệm gây hậu quả nghiêm trọng (Điều 360), tội vi phạm quy định về quản lý, sử dụng tài sản nhà nước gây thất thoát lãng phí (Điều 219)…
- Một số hành vi liên quan đến hoạt động kinh doanh, cung cấp dịch vụ tín dụng của ngân hàng: lập khống hồ sơ, tài liệu chứng từ giả mạo để thực hiện các giao dịch giải ngân không đủ điều kiện; sử dụng giấy chứng nhận quyền sử dụng đất hoặc tài sản đã chuyển nhượng cho người khác để thế chấp tài sản vay vốn ngân hàng; sử dụng hợp đồng giả mạo để thanh toán quốc tế đối với các giao dịch giả mạo; làm sai chứng từ, bỏ qua quy trình thẩm định, xác minh nguồn gốc tài sản đảm bảo để cấp tín dụng trái phép; đột nhập hệ thống bảo mật ngân hàng, lấy mật mã nhân viên, quyền duyệt chứng từ để xác nhận chuyển các giao dịch thanh toán khống chiếm đoạt tài sản… Những hành vi này có dấu hiệu của các tội vi phạm quy định về hoạt động ngân hàng, hoạt động khác liên quan đến hoạt động ngân hàng (Điều 206), tội vận chuyển trái phép hàng hóa, tiền tệ qua biên giới (Điều 189); tội Lừa đảo chiếm đoạt tài sản (Điều 174), tội sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông, phương tiện điện tử thực hiện hành vi chiếm đoạt tài sản (Điều 290)…
- Một số hành vi khác liên quan đến lĩnh vực tài chính, ngân hàng: sử dụng thủ đoạn gian dối để đột nhập tài khoản ngân hàng của khách hàng chiếm đoạt tài sản; gửi đường link chứa mã độc (ransomware), tấn công bằng phần mềm gián điệp…chiếm quyền điều khiển thiết bị, mở tài khoản ngân hàng để chuyển tiền đến tài khoản khác; dùng nhiều tài khoản ngân hàng để giao dịch nhận tiền của các đối tượng phạm tội hoặc từ nhiều nguồn bất hợp pháp khác nhau; mua bán, sử dụng nhiều thông tin tài khoản ngân hàng của người khác để nhận tiền do phạm tội mà có; dùng website giả để nhận mã OTP chiếm đoạt tài khoản ngân hàng của khách hàng… Những hành vi này có dấu hiệu của các tội Lừa đảo chiếm đoạt tài sản (Điều 174), tội sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông, phương tiện điện tử thực hiện hành vi chiếm đoạt tài sản (Điều 290), tội rửa tiền (Điều 324), tội thu thập, tàng trữ, trao đổi, mua bán, công khai hóa trái phép thông tin về tài khoản ngân hàng (Điều 291) …
7. Một số khó khăn, vướng mắc và kinh nghiệm thực hành quyền công tố, kiểm sát giải quyết các vụ án trong lĩnh vực tài chính, ngân hàng
Việc thu thập chứng cứ trong quá trình giải quyết các vụ án hình sự về tài chính, ngân hàng các cơ quan tố tụng gặp khó khăn nhất trong hoạt động truy vết dòng tiền đặc biệt là tiền điện tử, tiền kĩ thuật số như đã nêu ở trên. Cần có sự điều chỉnh từ chính sách quản lý tiền tệ của nhà nước ta về tiền điện tử, tiền kĩ thuật số trên môi trường giao dịch điện tử. Bên cạnh đó, cũng cần có cơ chế phối hợp với ngân hàng nhà nước hệ thống các ngân hàng trong việc thực hiện ngăn chặn các giao dịch chuyển tiền bất hợp pháp với số lượng lớn.
Trong công tác kiểm sát giải quyết các vụ án hình sự về tài chính, ngân hàng, Kiểm sát viên cũng cần lưu ý: bên cạnh các thủ đoạn thực hiện hành vi phạm tội truyền thống, một số thủ đoạn thực hiện hành vi phạm tội mới liên quan đến công nghệ cao và nhóm tội phạm này thường sử dụng những thủ đoạn tinh vi để xóa dấu vết tội phạm.
Ví dụ: một số thủ đoạn phạm tội mới liên quan đến công nghệ cao xảy ra trong lĩnh vực ngân hàng: sử dụng Skimming (dùng máy cà thẻ có gắn hộp quẹt thẻ có chức năng mã hoá để ghi trộm dãy số trên thẻ) để lấy cắp thông tin mã hóa khách hàng của ngân hàng trên hệ thống ngân hàng hoặc các cây ATM; dùng thủ đoạn phishing (dùng phần mềm e-mail giả) để lừa lấy các thông tin cá nhân của khách hàng; lấy cắp thông tin khách hàng trên hệ thống thanh toán thẻ tín dụng Visa; sử dụng thẻ tín dụng quốc tế Visa của nước ngoài đã hết hạn để thanh toán các dịch vụ hóa đơn trong nước hoặc rút tiền mặt trái phép…
Tội phạm trong lĩnh vực tài chính, ngân hàng diễn ra rất phức tạp, có chiều hướng ngày càng gia tăng với tính chất, quy mô, thủ đoạn ngày càng tinh vi, xảo quyệt hơn. Các đối tượng phạm tội thường dùng nhiều thủ đoạn khác nhau để che giấu hành vi phạm tội, tiêu huỷ chứng cứ, đối phó với các cơ quan quản lý, cơ quan tiến hành tố tụng, gây khó khăn cho công tác điều tra, truy tố, xét xử. Do đó, Kiểm sát viên cần lưu ý nhận diện các dạng vi phạm trong lĩnh vực tài chính ngân hàng, thường xuyên cập nhật các thủ đoạn phạm tội mới để định tội danh chính xác. Đồng thời Kiểm sát viên cũng cần thường xuyên nghiên cứu, bổ sung kiến thức về tài chính, tiền tệ, ngân hàng để chủ động khi thực hiện nhiệm vụ, đáp ứng tình hình mới.
* Tài liệu tham khảo:
1. Pháp luật trong nước
- Luật các tổ chức tín dụng năm 2024, sửa đổi năm 2025
- Luật phòng, chống tham nhũng năm 2018, sửa đổi năm 2025
- Luật phòng, chống rửa tiền năm 2022
- Luật Ngân hàng nhà nước Việt Nam năm 2010, sửa đổi bổ sung bởi Luật phòng chống rửa tiền năm 2002, hiệu lực từ ngày 01/3/2023.
- Bộ luật Dân sự năm 2015, sửa đổi bổ sung năm 2017
- Bộ luật Hình sự năm 2015, sửa đổi bổ sung năm 2021, 2024, 2025
- Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 sửa đổi bổ sung năm 2017, năm 2025
- Nghị quyết số 03/2019/NQ-HĐTP ngày 24/5/2019 của Hội đồng thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao hướng dẫn áp dụng Điều 324 của BLHS về tội rửa tiền.
- Nghị quyết số 01/2021/NQ-HĐTP ngày 20/12/2021 của Hội đồng thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao hướng dẫn áp dụng Điều 201 của BLHS về tội Cho vay lãi nặng trong giao dịch dân sự.
- Nghị quyết số 03/2020/NQ-HĐTP ngày 31/12/2020 của Hội đồng thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao hướng dẫn áp dụng một số quy định của BLHS về các tội phạm tham nhũng và các tội phạm khác về chức vụ; xác định trị giá tài sản bị chiếm đoạt, thiệt hại do tội phạm tham nhũng, tội phạm khác về chức vụ gây ra; xử lý vật, tiền liên quan trực tiếp đến tội phạm.
- Nghị định số 25/2014/NĐ-CP ngày 07/04/2014 của Chính phủ đã ban hành quy định về phòng, chống tội phạm và vi phạm pháp luật khác có sử dụng công nghệ cao.
- Nghị định số 117/2018/NĐ-CP của Chính phủ về việc giữ bí mật, cung cấp thông tin khách hàng của TCTD, chi nhánh ngân hàng nước ngoài;
- Nghị định số 13/2023/NĐ-CP ngày 17/4/2023 của Chính phủ về Bảo vệ dữ liệu cá nhân
- Thông tư số 40/2011/TT-NHNN quy định về việc cấp Giấy phép và tổ chức, hoạt động của ngân hàng thương mại, chi nhánh ngân hàng nước ngoài, văn phòng đại diện của tổ chức tín dụng nước ngoài, tổ chức nước ngoài khác có hoạt động ngân hàng tại Việt Nam.
- Thông tư 01/2017 TTLT-VKSNDTC-TANDTC-BCA-BTP ngày 13/12/2017 của liên ngành tư pháp trung ương quy định những trường hợp cần thiết phải trưng cầu giám định tư pháp trong giải quyết vụ án, vụ việc về tham nhũng, kinh tế.
- Thông tư số 08/2022/TT-NHNN ngày 30/6/2022 về trình tự, thủ tục giám sát ngân hàng, qua đó, nhằm xử lý nghiêm các sai phạm trong lĩnh vực ngân hàng.
- Thông tư 27/2025/TT-NHNN ngày 15/9/2025 của Ngân hàng Nhà nước hướng dẫn thực hiện một số điều của Luật phòng chống rửa tiền
- Thông tư số 35/2016/TT-NHNN ngày 29/12/2016 (được sửa đổi bởi Thông tư số 35/2018/TT-NHNN ngày 24/12/2018) quy định về an toàn, bảo mật trong cung cấp dịch vụ ngân hàng trên Internet.
- Chỉ thị số 05-CT/TW ngày 7/12/2015 Bộ Chính trị về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác phát hiện, xử lý vụ việc, vụ án tham nhũng là nghiên cứu hoàn thiện pháp luật về phát hiện, xử lý các vụ việc, vụ án tham nhũng
- Quyết định số 941/QĐ-TTg ngày 5/8/2022 của Thủ tướng Chính phủ về việc Ban hành Kế hoạch hành động quốc gia về phòng, chống rửa tiền, tài trợ khủng bố và tài trợ phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt giai đoạn 2021-2025;
- Quyết định số 89/QĐ-TTg ngày 7/10/2020 của Thủ tướng Chính phủ về phê duyệt Đề án Nâng cao hiệu quả công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm rửa tiền và tài trợ khủng bố, chỉnh sửa Luật Phòng chống rửa tiền phù hợp với chuẩn mực quốc tế.
- Quyết định số 06/QĐ-TTg ngày 6/1/2022 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Đề án phát triển ứng dụng dữ liệu về dân cư, định danh và xác thực điện tử phục vụ chuyển đổi số quốc gia giai đoạn 2022 - 2025, tầm nhìn đến năm 2030, trong đó có nêu nội dung: Bộ Công an làm đầu mối và NHNN phối hợp, kết nối dữ liệu ngân hàng với Cơ sở Dữ liệu quốc gia về dân cư để làm sạch dữ liệu ngân hàng đang có.
2. Pháp luật quốc tế
- Các Hiệp định Thương mại Tự do (FTA) thế hệ mới có cam kết về ngân hàng
+ Hiệp định CPTPP (Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương).
+ Hiệp định EVFTA (Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam – Liên minh Châu Âu), có các điều khoản liên quan đến dịch vụ ngân hàng, nâng tỷ lệ sở hữu vốn của nhà đầu tư nước ngoài (room ngoại) và hợp tác tài chính.
+ Hiệp định RCEP (Hiệp định Đối tác Toàn diện Khu vực) và các FTA trong khuôn khổ ASEAN.
+ Khuôn mặt kinh tế Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương (IPEF): Việt Nam tham gia đàm phán và hợp tác về các trụ cột tài chính
- Các điều ước, công ước về phòng chống tội phạm tài chính và thanh toán
+ Công ước Liên hợp quốc về Chống tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia (Công ước Palermo 2000) và Công ước chống tham nhũng của Liên hợp quốc (UNCAC 2003) liên quan đến phòng, chống rửa tiền và tài trợ khủng bố.
+ Các tập quán thương mại quốc tế về ngân hàng do Phòng Thương mại Quốc tế (ICC) ban hành mà Việt Nam và các tổ chức tín dụng áp dụng (như UCP 600 về tín dụng chứng từ, URC 522 về nhờ thu...).
3. Tài liệu khác
1. Tội phạm trong lĩnh vực ngân hàng là gì? Nhận diện tội phạm ngân hàng?, truy cập 14:00 ngày 07/10/2026;
2. Bộ luật Hình sự 2015 tội phạm ngân hàng là gì? 2015 Penal Code on Banking Crimes — Giải thích chi tiết | dethi.nganhang.com, truy cập 14:30 ngày 07/10/2026;
3. Tội vi phạm quy định về hoạt động ngân hàng, hoạt động khác liên quan đến hoạt động ngân hàng theo Điều 206 Bộ luật Hình sự 2015, truy cập 15:30 ngày 08/10/2026;
4. Hoàn thiện pháp luật hình sự về các tội phạm trong lĩnh vực ngân hàng ở Việt Nam hiện nay, truy cập 09:30 ngày 05/10/2026;
5. Nhận diện tội phạm trong lĩnh vực ngân hàng và các kiến nghị phòng ngừa, xử lý, truy cập 15:00 ngày 05/10/2026;
TS. Nguyễn Thị Tuyết Nhung
Viện kiểm sát nhân dân thành phố Hải Phòng