Qua gần 10 năm triển khai thi hành Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, thực tiễn cho thấy đã có nhiều chuyển biến tích cực trong hoạt động điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án. Tuy nhiên, quá trình thực hiện cũng bộc lộ không ít những bất cập cần được điều chỉnh kịp thời để đáp ứng yêu cầu ngày càng cao trong đấu tranh phòng, chống tội phạm và xây dựng nền tư pháp hiện đại, vì vậy, Luật sửa đổi, bổ sung Bộ luật Tố tụng hình sự 2025 (Luật sửa đổi BLTTHS 2025) được sửa đổi không chỉ nhằm khắc phục những bất cập cụ thể của Bộ luật TTHS hiện hành mà còn thể hiện một tư duy lập pháp tiến bộ.

Từ góc độ kiểm sát, có thể khẳng định rằng Luật sửa đổi BLTTHS 2025 đã tạo thêm nhiều công cụ pháp lý cần thiết cho Viện kiểm sát nhân dân trong công tác thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp. Sau đây là một vài điểm mới nổi bật của Luật sửa đổi BLTTHS 2025:

1. Những điểm mới nổi bật về cơ quan và người tiến hành tố tụng

Thứ nhất, quy định rõ trách nhiệm, thẩm quyền và cơ chế ủy quyền

Luật sửa đổi, bổ sung Bộ luật Tố tụng hình sự 2025 (Luật sửa đổi BLTTHS 2025) đã có những điều chỉnh quan trọng nhằm quy định rõ ràng hơn về trách nhiệm, thẩm quyền của các cơ quan và người tiến hành tố tụng, cũng như cơ chế ủy quyền trong hoạt động tố tụng hình sự. Việc này nhằm tăng cường tính minh bạch và hiệu quả trong quá trình tố tụng, đồng thời nâng cao trách nhiệm cá nhân của những người thực thi pháp luật. Cụ thể, Luật mới bổ sung quy định cấm ủy quyền cho cấp dưới trong nhiều chức danh tư pháp quan trọng như Chánh án, Viện trưởng, Thủ trưởng Cơ quan điều tra, đồng thời quy định các trường hợp ngoại lệ về quyền ủy quyền trong những tình huống cụ thể (sửa đổi, bổ sung các Điều 36, 41, 44, 45 BLTTHS). Luật cũng bổ sung các quy định chi tiết về trách nhiệm và thẩm quyền trong các cấp xét xử phúc thẩm, giám đốc thẩm và tái thẩm (sửa đổi, bổ sung các Điều 344, 347, 373, 382, 400 BLTTHS).

Thứ hai, mở rộng đối tượng và thẩm quyền điều tra

Một trong những điểm đổi mới đáng chú ý của Luật sửa đổi BLTTHS 2025 là việc mở rộng danh sách các đối tượng và lực lượng được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra. Các lực lượng như Biên phòng, Hải quan, Cảnh sát biển, Kiểm lâm, Kiểm ngư và đặc biệt là Công an xã, nay đã được trao thêm thẩm quyền trong giai đoạn điều tra (Khoản 3 Điều 1 Luật sửa đổi BLTTHS 2025). Đáng chú ý, Điều tra viên trung cấp, Điều tra viên cao cấp là Trưởng Công an cấp xã hoặc Phó Trưởng Công an cấp xã nay được phép tham gia điều tra các tội ít nghiêm trọng và tội nghiêm trọng xảy ra trên địa bàn theo sự phân công của Thủ trưởng Cơ quan điều tra cấp tỉnh.

Thứ ba, làm rõ thẩm quyền truy tố của Viện kiểm sát các cấp

Luật sửa đổi đã làm rõ hơn thẩm quyền truy tố của Viện kiểm sát từng cấp, bao gồm cả trong trường hợp truy tố thay thế hoặc phối hợp (Khoản 28, 29 Điều 1 Luật sửa đổi BLTTHS 2025). Ngoài ra, Luật cũng bổ sung quy định về việc thông báo văn bản tố tụng. Trong trường hợp khẩn cấp, người có thẩm quyền ra lệnh khám xét phải thông báo bằng văn bản cho Viện kiểm sát có thẩm quyền trong thời hạn 24 giờ kể từ khi khám xét xong. Quy định này tăng cường tính kiểm soát và giám sát của Viện kiểm sát đối với các hoạt động điều tra, đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của người bị buộc tội được bảo vệ ngay từ giai đoạn đầu của quá trình tố tụng.

Thứ tư, điều chỉnh thẩm quyền xét xử của Tòa án các cấp

- Luật sửa đổi BLTTHS 2025 sửa đổi, bổ sung thẩm quyền xét xử sơ thẩm vụ án hình sự (khoản 31 Điều 1 Luật sửa đổi BLTTHS 2025) như sau:

+ TAND khu vực xét xử sơ thẩm những vụ án hình sự về tội phạm ít nghiêm trọng, tội phạm nghiêm trọng, tội phạm rất nghiêm trọng và tội phạm đặc biệt nghiêm trọng mà mức cao nhất của khung hình phạt do Bộ luật Hình sự quy định đến 20 năm tù.

+ TAND cấp tỉnh xét xử sơ thẩm những vụ án: (1) Vụ án hình sự về các tội phạm không thuộc thẩm quyền của TAND khu vực; (2) Vụ án hình sự thuộc thẩm quyền xét xử của TAND khu vực nhưng có nhiều tình tiết phức tạp, liên quan đến nhiều cấp, nhiều ngành, dư luận xã hội đặc biệt quan tâm; có ảnh hưởng đến chính trị, đối ngoại; vụ án mà người phạm tội là cán bộ lãnh đạo chủ chốt từ cấp tỉnh trở lên, người có chức sắc trong tôn giáo hoặc có uy tín cao trong dân tộc thiểu số.

Luật cũng điều chỉnh thẩm quyền từ TAND cấp tỉnh về TAND khu vực đối với việc xét xử sơ thẩm vụ án có yếu tố nước ngoài; vụ án mà bị cáo phạm tội ở nước ngoài; tạm đình chỉ chấp hành hình phạt tù và áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh; xem xét yêu cầu thi hành bản án, quyết định hình sự của Tòa án nước ngoài đối với công dân Việt Nam bị từ chối dẫn độ...

Sửa đổi, bổ sung các quy định khác có liên quan (quan hệ phối hợp, giao, gửi quyết định, kết thúc hoạt động của đơn vị hành chính cấp huyện, không tổ chức Nhà tạm giữ, Cơ quan thi hành án hình sự Công an cấp huyện, đổi tên Trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước...) tại các Điều 71, 75, 76, 111, 113, 114, 119, 120, 121 và 122 của Bộ luật Tố tụng hình sự 2015.

2. Những điểm mới về thủ tục tố tụng hình sự

Thứ nhất, Luật bổ sung hình thức và phương thức tố tụng hiện đại

Luật sửa đổi BLTTHS 2025 đã đưa ra những quy định mang tính đột phá nhằm hiện đại hóa quy trình tố tụng hình sự tại Việt Nam. Một trong những điểm nổi bật là việc cho phép lập hồ sơ tố tụng bằng văn bản giấy hoặc số hóa, đồng thời cho phép sử dụng chữ ký số (Khoản 13,14 Điều 1 Luật sửa đổi). Bên cạnh đó, Luật cũng bổ sung quy định về việc thông báo tố tụng qua nền tảng số và các ứng dụng dùng chung tại Trung tâm dữ liệu quốc gia (Khoản 16, 17 Điều 1 Luật sửa đổi).

Thứ hai, quy định mới về điều tra, truy tố, xét xử trong trường hợp vắng mặt bị can, bị cáo

Luật sửa đổi, bổ sung quy định liên quan đến điều tra, truy tố, xét xử vắng mặt theo hướng Cơ quan điều tra có thể kết luận điều tra đề nghị truy tố bị can, Viện kiểm sát có thể quyết định truy tố bị can, Tòa án có thể xét xử vắng mặt bị cáo khi đã có đủ căn cứ và bảo đảm quyền bào chữa cho bị can, bị cáo theo quy định trong các trường hợp sau: (1) Bị can, bị cáo bỏ trốn, không biết bị can, bị cáo ở đâu và việc truy nã không có kết quả; (2) Bị can, bị cáo đang ở nước ngoài mà không thể triệu tập để phục vụ các hoạt động điều tra, truy tố, xét xử. Ngày 01/7/2025, Bộ Công an, Bộ Quốc phòng, Viện kiểm sát nhân dân tối cao, TANDTC đã ban hành Thông tư liên tịch số 05/2025/TTLTBCA-BQP-VKSNDTC-TANDTC quy định về phối hợp giữa các cơ quan tiến hành tụng trong điều tra, truy tố, xét xử vắng mặt bị can, bị cáo.

Thứ ba, thủ tục xem xét bản án tử hình trước khi thi hành

Sửa đổi Điều 367 của Bộ luật Tố tụng hình sự về thủ tục xem xét bản án tử hình trước khi thi hành theo hướng trường hợp Chủ tịch nước không quyết định ân giảm thì hết thời hạn 01 năm kể từ ngày nhận được ý kiến của Chánh án Tòa án nhân dân tối cao, Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao thì cơ quan có thẩm quyền thông báo ngay về việc không có quyết định ân giảm của Chủ tịch nước để Chánh án Tòa án đã xét xử sơ thẩm tổ chức việc thi hành bản án tử hình theo quy định.

Luật sửa đổi, bổ sung BLTTHS năm 2025 là một đạo luật có ý nghĩa quan trọng về cả mặt lập pháp, hành pháp và tư pháp. Luật đã và đang đặt ra yêu cầu cho ngành Kiểm sát nhân dân cần tiếp tục chủ động nghiên cứu, quán triệt, nâng cao trình độ nghiệp vụ, áp dụng thống nhất, đồng bộ để bảo đảm mọi hoạt động tố tụng diễn ra đúng pháp luật, đúng chức năng, thẩm quyền, góp phần thực hiện tốt nhiệm vụ chính trị được giao trong tình hình mới./.

Hoàng Công Tuấn, Chuyên viên VKSND khu vực 11 - Hải Phòng