- Luật Tư pháp người chưa thành niên năm 2024 có hiệu lực từ 01/01/2026 quy định cụ thể các thủ tục áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng tại cộng đồng đối với người chưa thành niên phạm tội. Mục đích xử lý chuyển hướng là giúp người chưa thành niên thay đổi nhận thức, nhận biết, sửa chữa sai lầm đã gây ra, tự rèn luyện khắc phục, ngăn ngừa nguyên nhân dẫn đến hành vi phạm tội và giáo dục họ trở thành công dân có ích cho xã hội. Đẩy mạnh việc hòa giải giữa người chưa thành niên và bị hại bị ảnh hưởng bởi hành vi phạm tội của người chưa thành niên. Đặc biệt là nâng cao trách nhiệm của gia đình và cộng đồng tham gia trực tiếp vào hoạt động xử lý chuyển hướng, hạn chế tác động tiêu cực của thủ tục tố tụng hình sự đối với người chưa thành niên và ngăn ngừa người chưa thành niên phạm tội mới, tạo điều kiện tái hòa nhập cộng đồng (quy định tại Điều 34 Luật tư pháp người chưa thành niên).

- Về nguyên tắc áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng phải căn cứ vào tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội; khả năng giáo dục, phục hồi của người chưa thành niên phạm tội và sự an toàn của bị hại, cộng đồng, phải phù hợp với hoàn cảnh, độ tuổi, đặc điểm tâm sinh lý của họ. Người chưa thành niên phạm tội có thể bị áp dụng một hoặc nhiều biện pháp xử lý chuyển hướng tại cộng đồng. Tuy niên không áp dụng biện pháp giáo dục tại trường giáo dưỡng đồng thời với các biện pháp xử lý chuyển hướng tại cộng đồng (quy định tại Điều 35 Luật tư pháp người chưa thành niên).

- Có 12 biện pháp xử lý chuyển hướng, bao gồm: Khiển trách; Xin lỗi bị hại; Bồi thường thiệt hại; Giáo dục tại xã, phường, đặc khu; Quản thúc tại gia đình; Hạn chế khung giờ đi lại; Cấm tiếp xúc với người có nguy cơ dẫn đến người chưa thành niên phạm tội mới; Cấm đến địa điểm có nguy cơ dẫn đến người chưa thành niên phạm tội mới; Tham gia chương trình học tập, dạy nghề; Tham gia điều trị hoặc tư vấn tâm lý; Thực hiện công việc phục vụ cộng đồng và Giáo dục tại trường giáo dưỡng (quy định tại Điều 36 Luật tư pháp người chưa thành niên).

- Người chưa thành niên phạm tội có thể được áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng nếu thuộc một trong ba trường hợp sau:

        + Người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi phạm tội rất nghiêm trọng theo quy định của Bộ luật Hình sự, trừ trường hợp phạm tội rất nghiêm trọng thuộc các tội: Giết người, hiếp dâm, hiếp dâm người dưới 16 tuổi, cưỡng dâm người từ đủ 13 tuổi đến dưới 16 tuổi và tội sản xuất trái phép chất ma túy; Phạm tội rất nghiêm trọng 02 lần trở lên hoặc phạm nhiều tội rất nghiêm trọng; đặc biệt nghiêm trọng.

       + Người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi phạm tội rất nghiêm trọng do vô ý, phạm tội nghiêm trọng hoặc phạm tội ít nghiêm trọng theo quy định của Bộ luật Hình sự, trừ trường hợp phạm tội nghiêm trọng đối với các tội: Hiếp dâm, sản xuất trái phép chất ma túy, tàng trữ trái phép chất ma túy, mua bán trái phép chất ma túy, vận chuyển trái phép chất ma túy và tội chiếm đoạt chất ma túy; Tái phạm, tái phạm nguy hiểm; Người chưa thành niên đã được áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng mà phạm tội mới.

        + Người chưa thành niên là người đồng phạm có vai trò không đáng kể trong vụ án (theo quy định tại Điều 37 Luật tư pháp người chưa thành niên).

Quy định trên cho thấy, người chưa thành niên nếu thuộc một trong ba trường hợp nêu trên thì “có thể” được áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng, không nhất thiết trường hợp nào người chưa thành niên phạm tội cũng “được” áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng. Điều này giúp cho các cơ quan tiến hành tố tụng đánh giá từng vụ việc cụ thể, từ đó lựa chọn giải pháp phù hợp, đảm bảo hài hòa giữa tính nhân đạo và yêu cầu xử lý nghiêm minh người phạm tội.

- Về điều kiện áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng khi có đủ 03 điều kiện sau: Có chứng cứ xác định người chưa thành niên đã thực hiện hành vi phạm tội; Người chưa thành niên thừa nhận mình đã thực hiện hành vi phạm tội và người chưa thành niên đồng ý bằng văn bản về việc xử lý chuyển hướng (theo quy định tại Điều 39 Luật tư pháp người chưa thành niên). Những điều kiện này bảo đảm tính hợp pháp và thận trọng trong xử lý người chưa thành niên, bảo đảm quyền con người và tránh oan sai. Chỉ khi đã có chứng cứ khách quan chứng minh người chưa thành niên đã thực hiện hành vi phạm tội thì mới được xem xét chuyển hướng.

- Về thẩm quyền áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng bao gồm: Thủ trưởng, Phó Thủ trưởng Cơ quan điều tra, Viện trưởng, Phó Viện trưởng Viện kiểm sát có thẩm quyền áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng tại cộng đồng, trừ trường hợp vụ án có yêu cầu giải quyết vấn đề bồi thường thiệt hại hoặc phải giải quyết vấn đề tịch thu tài sản. Thẩm phán, Hội đồng xét xử có thẩm quyền áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng bao gồm 12 biện pháp xử lý chuyển hướng nêu trên (theo quy định tại Điều 52 Luật tư pháp người chưa thành niên).

Như vậy, Cơ quan điều tra và Viện kiểm sát chỉ có thẩm quyền áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng tại cộng đồng và ở giai đoạn đầu của tố tụng, còn Tòa án là cơ quan có thẩm quyền cao nhất, được quyết định toàn bộ 12 biện pháp xử lý chuyển hướng. Sự phân định này thể hiện nguyên tắc phân cấp hợp lý, bảo đảm tính nhân văn và hiệu quả của Luật Tư pháp người chưa thành niên.

- Về quy trình áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng: Ngay sau khi khởi tố bị can là người chưa thành niên, nếu xác định bị can có đủ điều kiện để áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng, Cơ quan điều tra phải có văn bản yêu cầu người làm công tác xã hội (quy định tại Điều 32) tham gia tố tụng. Trong thời hạn 01 ngày kể từ ngày nhận được yêu cầu của Cơ quan điều tra, người làm công tác xã hội phải trả lời bằng văn bản về việc tham gia tố tụng. Trong thời hạn 01 ngày kể từ ngày người làm công tác xã hội xác nhận tham gia tố tụng, Cơ quan điều tra phải có văn bản thông báo về việc tham gia tố tụng và gửi cho họ. Thông báo này phải có nội dung yêu cầu người làm công tác xã hội xây dựng báo cáo điều tra xã hội về người chưa thành niên là bị can. Văn bản thông báo về việc tham gia tố tụng của người làm công tác xã hội có giá trị trong suốt quá trình tố tụng. Người làm công tác xã hội là người tham gia tố tụng kể từ khi có văn bản thông báo về việc tham gia tố tụng. Trong thời hạn 07 ngày kể từ ngày nhận được thông báo về việc tham gia tố tụng, người làm công tác xã hội phải hoàn thành báo cáo điều tra xã hội về người chưa thành niên là bị can và gửi cho Cơ quan điều tra. Trong thời hạn 15 ngày kể từ ngày Cơ quan điều tra nhận được báo cáo điều tra xã hội; trong thời hạn 07 ngày kể từ ngày Viện kiểm sát nhận được hồ sơ vụ án và bản kết luận điều tra đề nghị truy tố, Tòa án nhận được hồ sơ vụ án và bản cáo trạng thì Thủ trưởng, Phó Thủ trưởng Cơ quan điều tra, Viện trưởng, Phó Viện trưởng Viện kiểm sát hoặc Thẩm phán ra thông báo áp dụng hoặc không áp dụng thủ tục xử lý chuyển hướng. Thông báo áp dụng hoặc không áp dụng thủ tục xử lý chuyển hướng được gửi cho người chưa thành niên là bị can, người đại diện của họ, người bào chữa, người làm công tác xã hội và Viện kiểm sát cùng cấp trong thời hạn 03 ngày kể từ ngày ra thông báo. Ngay sau khi ra thông báo áp dụng thủ tục xử lý chuyển hướng tại cộng đồng, Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án có văn bản yêu cầu người làm công tác xã hội xây dựng kế hoạch xử lý chuyển hướng. Trong thời hạn 07 ngày kể từ ngày nhận được yêu cầu của Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án, người làm công tác xã hội phải xây dựng kế hoạch xử lý chuyển hướng và gửi đến cơ quan đã yêu cầu. Trong thời hạn 03 ngày kể từ ngày nhận được kế hoạch xử lý chuyển hướng Thủ trưởng, Phó Thủ trưởng Cơ quan điều tra, Viện trưởng, Phó Viện trưởng Viện kiểm sát hoặc Thẩm phán ra quyết định mở phiên họp xem xét, quyết định áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng tại cộng đồng. Quyết định mở phiên họp phải có các nội dung theo quy định tại khoản 2; thành phần tham gia phiên họp theo quy định tại khoản 3 Điều 59 Luật tư pháp người chưa thành niên. Phiên họp xem xét, quyết định áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng tại cộng đồng được tổ chức trong thời hạn 05 ngày kể từ ngày ra quyết định mở phiên họp.

Điểm đáng lưu ý là phiên họp xem xét, quyết định áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng tại cộng đồng phải được tổ chức thân thiện, bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người chưa thành niên. Việc hỏi người chưa thành niên phải phù hợp với lứa tuổi, giới tính, khả năng nhận thức và mức độ trưởng thành của họ. Câu hỏi cần ngắn gọn, đơn giản, dễ hiểu, không hỏi nhiều vấn đề cùng một lúc. Người đại diện của người chưa thành niên có thể hỗ trợ họ tại phiên họp. Trong thời hạn 05 ngày kể từ ngày công bố quyết định áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng, Tòa án giao quyết định cho người chưa thành niên là bị can, người đại diện của họ; gửi cho Viện kiểm sát cùng cấp, bị hại, cơ quan đề nghị; Gửi quyết định áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng tại cộng đồng và bản sao báo cáo điều tra xã hội cho Ủy ban nhân dân cấp xã nơi người chưa thành niên cư trú.

Đây là một chế định mới, mang tính đột phá của Luật Tư pháp người chưa thành niên. Biện pháp xử lý chuyển hướng không chỉ mang lại lợi ích cho người chưa thành niên mà còn có ý nghĩa rất lớn đối với hoạt động của các cơ quan tiến hành tố tụng. Vì vậy, Kiểm sát viên cần nghiên cứu kỹ các quy định của Luật tư pháp người chưa thành niên để thực hiện có hiệu quả biện pháp xử lý chuyển hướng trong tất cả các giai đoạn tố tụng trong quá trình giải quyết vụ án có người chưa thành niên phạm tội.

Tuy nhiên để áp dụng các quy định của Luật tư pháp người chưa thành niên có hiệu quả nhất là áp dụng các biện pháp xử lý chuyển hướng thì đề nghị liên ngành cấp trên sớm ban hành biểu mẫu để các cơ quan áp dụng thống nhất./.

Đỗ Thị Xoa - VKSND khu vực 12