Tiền ảo xuất hiện tại Việt Nam từ những năm 2010, kể từ đó khi thụ lý một vụ án có đối tượng tác động là tiền ảo, hệ thống cơ quan tiến hành tố tụng luôn đối mặt với vấn đề nan giải: Tiền ảo có phải tài sản hay không? Sự thiếu hụt một định nghĩa chính thức trong Bộ luật Dân sự 2015 đã tạo ra một "vùng xám" pháp lý, khiến nhiều vụ việc lừa đảo, tranh chấp tiền ảo rơi vào bế tắc. Tuy nhiên, với sự ra đời của Luật Công nghiệp công nghệ số năm 2025, nút thắt này đã dần được tháo gỡ.

(Hình ảnh: Các loại “đồng tiền” ảo – Nguồn: Internet)

Từ ngày 01/01/2026, tiền ảo sẽ được công nhận là quyền tài sản khi Luật Công nghiệp Công nghệ số 2025 chính thức có hiệu lực. Cụ thể: Điều 46 của luật quy định: “Tài sản số là tài sản theo quy định của Bộ luật Dân sự, được thể hiện dưới dạng dữ liệu số, được tạo lập, phát hành, lưu trữ, chuyển giao và xác thực bởi công nghệ số.” Khoản 2 Điều 47 xác định rõ: “Tài sản số bao gồm tài sản ảo trên môi trường điện tử, tài sản mã hóa và tài sản số khác.” Sự ra đời của Luật này có vai trò quan trọng trong việc xác lập căn cứ xử lý vụ án. Theo quy định hiện hành tiền ảo là một loại tài sản số, là căn cứ để các cơ quan tiến hành tố tụng áp dụng để giải quyết các vụ việc cụ thể, mọi hành vi lừa đảo, chiếm đoạt, trộm cắp, cưỡng đoạt tài sản số (bao gồm tiền ảo, tài sản ảo trong game, NFT…) sẽ được xem là hành vi xâm phạm tài sản và có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự nếu có đủ yếu tố cấu thành tội phạm.

Song song với Luật, Nghị quyết 05/2025/NQ-CP do Chính phủ ban hành cho phép thí điểm thị trường tài sản mã hóa tại Việt Nam trong 5 năm, thiết lập khung pháp lý minh bạch, an toàn và phù hợp với thông lệ quốc tế. Trên thực tế, vận dụng Nghị quyết 05/2025, hai “điểm nghẽn” lớn của công tác xử lý tiền ảo là tang vật đã được giải quyết khá trơn tru đối với tài sản ảo được giao dịch nội địa. Nghị quyết xác lập "Sàn tham chiếu" nội địa để định giá: Nhờ việc cấp phép cho các sàn giao dịch thí điểm tại Việt Nam, các cơ quan tố tụng hiện nay đã có một chỉ số giá nội địa hợp pháp để đối chiếu. Tuy nhiên, trên thực tế, các sàn thí điểm nội địa thường có thanh khoản thấp hơn nhiều so với các "ông lớn" quốc tế như Binance hay Coinbase. Do đó, giá trên sàn nội địa đôi khi bị lệch (cao hơn hoặc thấp hơn) so với giá thế giới. Nếu cơ quan định giá chỉ căn cứ vào sàn nội địa để áp khung hình phạt cho một vụ án có tang vật trị giá hàng triệu USD, bị can và luật sư chắc chắn sẽ căn cứ vào đây để phản bác vì cho rằng con số này không sát với giá thị trường thực tế mà họ giao dịch. Do vậy, rất cần có một văn bản hướng dẫn về việc liên thông dữ liệu giá giữa sàn nội địa với sàn quốc tế trong trường hợp sàn nội địa không có dữ liệu. Ngoài ra, Nghị quyết cung cấp một cơ chế phối hợp phong tỏa tài sản: Các VASP (Virtual Asset Service Providers – Tổ chức cung cấp dịch vụ tài sản mã hóa) được cấp phép theo Nghị quyết này có nghĩa vụ phải phối hợp với cơ quan điều tra (tương tự ngân hàng). Khi có lệnh phong tỏa từ Cơ quan điều tra, các sàn này sẽ thực hiện lệnh phong tỏa tài khoản người dùng ngay lập tức, giúp ngăn chặn tẩu tán tài sản. Tuy nhiên, việc phong tỏa tài khoản này chỉ áp dụng được với 05 sàn thí điểm nội địa (sandbox), trên thực tế, tội phạm vẫn ưu tiên dùng các sàn không có đại diện tại Việt Nam (như các sàn phi tập trung - DEX). Do vậy, việc phong tỏa đối với tài khoản phụ thuộc nhiều vào kênh tương trợ tư pháp với thực tế là quy trình phức tạp và ngốn rất nhiều thời gian, dẫn đến khi đã phong tỏa được thì tài sản đã bị tẩu tán.

Dù khung pháp lý đã dần hình thành, các cơ quan tố tụng vẫn đang đối mặt với những "khoảng trống" kỹ thuật cực lớn:

Thứ nhất, thiếu các quy định chi tiết về cơ chế thu giữ, bảo quản tang vật số. Tài sản số có đặc tính phi biên giới và giao dịch tức thời. Pháp luật hiện chưa có quy định chi tiết về quy trình thu giữ Khóa bí mật (Private Key) hay quản lý "Ví tang vật". Nếu cán bộ thực thi không có kiến thức về "Ví nóng" hay "Ví lạnh", chỉ cần một thao tác click chuột, toàn bộ tang vật có thể bị tẩu tán ra nước ngoài, khiến việc thu hồi gần như bất khả thi. Thứ hai là các rào cản về kỹ thuật trong việc cưỡng chế ví cá nhân phi tập trung (ví phi tập trung như Trust Wallet, Metamask). Khác với tài sản lưu trữ trên sàn giao dịch có tổ chức quản lý, các ví này cho phép người dùng toàn quyền kiểm soát khóa bí mật, pháp luật hiện nay chưa có quy định buộc các nhà mạng hoặc tổ chức liên quan phải "bẻ khóa" (thực tế là không thể bẻ khóa nếu không có key). Thứ ba là vướng mắc về xử lý tài sản tịch thu. Khi bản án tuyên tịch thu sung công quỹ nhà nước một lượng lớn tiền ảo thì phải nộp ngân sách thế nào? Kho bạc Nhà nước hiện chỉ nhận tiền VNĐ. Chưa có quy định cho phép Kho bạc lập ví điện tử để nhận tiền ảo. Việc bán tài sản số để thu tiền mặt về ngân sách chưa có quy trình hướng dẫn cụ thể. Ai sẽ là người đứng ra bán? Bán trên sàn nào để đảm bảo không bị thất thoát và minh bạch? Sự thiếu hụt cơ chế đấu giá tài sản tịch thu để nộp ngân sách nhà nước, khiến việc xử lý tiền ảo vẫn dừng lại ở mức thừa nhận về nguyên tắc mà chưa thể vận hành trơn tru trong quy trình tố tụng và thi hành án thực tế.

Tóm lại, sự ra đời của Luật Công nghiệp công nghệ số và Nghị quyết 05/2025/NQ-CP đã mở ra cánh cửa pháp lý để xử lý các tranh chấp và tội phạm liên quan đến tiền ảo, nhưng đồng thời cũng đặt ra những thử thách nghiệp vụ chưa từng có. Do đó, cần sớm có các quy định chi tiết về: cơ chế định giá liên thông quốc tế, quy trình bảo quản tài sản số tránh tẩu tán và cơ chế đấu giá nộp ngân sách đối với tài sản tịch thu. Chỉ khi các rào cản kỹ thuật này được tháo gỡ bằng các thông tư, hướng dẫn nghiệp vụ sát sao, các cơ quan tiến hành tố tụng mới có đủ công cụ sắc bén để bảo vệ công lý và quyền lợi hợp pháp của người dân trong nền kinh tế số.