Trao đổi về giới hạn mức phạt cọc và xác định giá trị hợp đồng theo Nghị quyết số 03/2026/NQ-HĐTP
Nghị quyết số 03/2026/NQ-HĐTP ngày 18/8/2026 của Hội
đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao hướng dẫn áp dụng một số quy định của
pháp luật trong giải quyết tranh chấp về đặt cọc, có hiệu lực từ ngày
15/10/2026 (sau đây gọi là Nghị quyết số 03/2026/NQ-HĐTP), đặt ra giới hạn đối
với mức tiền phạt cọc do các bên thỏa thuận. Từ quy định tại khoản 2 Điều 6
Nghị quyết, bài viết trao đổi về phạm vi áp dụng giới hạn này và cách xác định
giá trị hợp đồng được bảo đảm, trong đó tập trung vào vấn đề có cần định giá tài
sản trong mọi trường hợp hay không.
Khoản 2 Điều
328 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định hậu quả mất cọc hoặc hoàn trả tài sản cọc
kèm khoản tiền tương đương giá trị tài sản cọc, đồng thời cho phép các bên có
thỏa thuận khác. Mục 1 Phần I Nghị quyết số 01/2003/NQ-HĐTP ngày 16/4/2003
hướng dẫn trách nhiệm phạt cọc theo lỗi, mục đích bảo đảm và các trường hợp
không phạt cọc. Tuy nhiên, những quy định này chưa đặt ra giới hạn cụ thể của
tiền phạt bằng giá trị hợp đồng được bảo đảm. Khoản 2 Điều 6 Nghị quyết số
03/2026/NQ-HĐTP bổ sung giới hạn đó, tạo căn cứ để Tòa án xem xét mức phạt thay
vì chỉ dựa vào số tiền đã thỏa thuận. Tuy nhiên, giá trị hợp đồng là giới hạn
tối đa trong trường hợp được hướng dẫn, không phải mức phạt bắt buộc trong mọi
vụ án.
Có thể phân
tích qua tình huống giả định: A đặt cọc cho B 200 triệu đồng để bảo đảm ký hợp
đồng chuyển nhượng một thửa đất. Hợp đồng đặt cọc ghi rõ giá chuyển nhượng toàn
bộ thửa đất là 2 tỷ đồng; nếu B từ chối giao kết thì phải hoàn trả tiền cọc và
chịu thêm 3 tỷ đồng tiền phạt. Đến hạn, B từ chối bán để chuyển nhượng cho
người khác. A khởi kiện yêu cầu trả 200 triệu đồng tiền cọc và 3 tỷ đồng tiền
phạt. Giả định giao dịch đặt cọc có hiệu lực, B có lỗi và đủ căn cứ phạt cọc;
khi xét xử sơ thẩm, giá trị hợp đồng được bảo đảm được xác định có căn cứ là 2
tỷ đồng. Ví dụ này giả định giá trị hợp đồng đã được làm rõ để tập trung phân
tích giới hạn tiền phạt.
Đối chiếu với
khoản 2 Điều 328 Bộ luật Dân sự năm 2015, mức phạt 3 tỷ đồng thuộc trường hợp
các bên có thỏa thuận khác; tuy nhiên, điều đó không có nghĩa mọi thỏa thuận
đều đương nhiên được chấp nhận mà vẫn phải được xem xét về tính hợp pháp. Khi
áp dụng khoản 2 Điều 6 Nghị quyết số 03/2026/NQ-HĐTP, Tòa án xem xét mức phạt
không quá 2 tỷ đồng. Nếu quyết định phạt 2 tỷ đồng thì B còn phải hoàn trả
riêng 200 triệu đồng tiền cọc, tổng hai khoản là 2,2 tỷ đồng, chưa tính nghĩa
vụ khác nếu có căn cứ. Giới hạn áp dụng cho tiền phạt, không phải tổng tiền cọc
hoàn trả cộng tiền phạt. Ngược lại, nếu các bên chỉ thỏa thuận phạt 500 triệu
đồng thì không được lấy giá trị hợp đồng 2 tỷ đồng để nâng mức phạt lên 2 tỷ
đồng.
Vấn đề cần
tiếp tục trao đổi là cách hiểu cụm từ “giá trị của hợp đồng tại thời điểm xét
xử sơ thẩm”. Theo tác giả, cần phân biệt giá trị hợp đồng được bảo đảm với giá
thị trường của tài sản là đối tượng của hợp đồng. Nghị quyết xác định mốc xét
xử sơ thẩm nhưng chưa quy định riêng phương pháp xác định giá trị hợp đồng. Vì
vậy, không thể suy luận rằng trong mọi vụ án đều phải định giá lại tài sản theo
giá thị trường, cũng không nên mặc nhiên lấy giá ghi tại thời điểm đặt cọc làm
giới hạn phạt.
Theo hướng
tiếp cận của tác giả, nếu giá chuyển nhượng đã được thỏa thuận rõ ràng, các bên
tiếp tục thống nhất sử dụng giá đó khi giải quyết vụ án, phù hợp với chứng cứ
và không thuộc trường hợp phải định giá theo pháp luật tố tụng, Tòa án có thể
xem xét giá thỏa thuận làm căn cứ xác định giá trị hợp đồng. Tuy nhiên, sự
thống nhất này cần được kiểm tra cùng các sửa đổi hợp pháp về giá, diện tích,
phạm vi giao dịch và các tình tiết liên quan. Đây là quan điểm nghiên cứu,
không phải phương pháp đã được khoản 2 Điều 6 Nghị quyết quy định cụ thể. Cách
hiểu khác có thể nhấn mạnh mốc xét xử sơ thẩm để xác định giá trị hiện tại của
đối tượng giao dịch. Do đó, khi giá thỏa thuận chênh lệch với giá thị trường,
cần làm rõ căn cứ lựa chọn và ý nghĩa của mốc thời gian này, tránh khẳng định
giá thỏa thuận luôn được ưu tiên hoặc giá thị trường luôn thay thế giá hợp
đồng.
Về thủ tục xác
định giá, khoản 1 và khoản 2 Điều 104 Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 quy định
quyền cung cấp, thỏa thuận giá tài sản và thỏa thuận lựa chọn tổ chức thẩm định
giá của đương sự. Khoản 3 Điều này quy định các trường hợp Tòa án ra quyết định
định giá và thành lập Hội đồng định giá, gồm: theo yêu cầu của một hoặc các bên
đương sự; các đương sự không thỏa thuận lựa chọn tổ chức thẩm định giá, đưa ra giá
khác nhau hoặc không thỏa thuận được giá; thỏa thuận mức giá thấp so với giá
thị trường nhằm trốn tránh nghĩa vụ với Nhà nước hoặc người thứ ba, hoặc có căn
cứ cho thấy tổ chức thẩm định giá vi phạm pháp luật. Việc áp dụng phải gắn với
tài sản cần xác định giá để giải quyết vụ án. Không thể chỉ từ mốc xét xử sơ
thẩm mà kết luận mọi tranh chấp đặt cọc đều bắt buộc định giá; ngược lại, cũng
không được bỏ qua thủ tục này khi đã thuộc trường hợp luật định.
Trường hợp hợp
đồng đặt cọc không ghi giá, trước hết phải phân biệt không ghi giá trong văn
bản với hoàn toàn chưa thỏa thuận giá. Chẳng hạn, nếu văn bản ghi đơn giá 20
triệu đồng/m² và diện tích chuyển nhượng là 100 m² thì có thể xác định tổng giá
2 tỷ đồng sau khi kiểm tra phạm vi giao dịch. Nếu giá được thống nhất trong phụ
lục, tin nhắn hoặc tài liệu thương lượng, phải đánh giá tính hợp pháp, xác thực
và sự thống nhất của chứng cứ. Không ghi tổng giá chưa đồng nghĩa bắt buộc phải
định giá.
Trường hợp
chưa có chứng cứ đủ tin cậy về giá hoặc phương pháp tính giá và các bên đưa ra
giá khác nhau, cần làm rõ đối tượng, phạm vi hợp đồng được bảo đảm, đồng thời
thực hiện việc định giá khi thuộc trường hợp quy định tại Điều 104 Bộ luật Tố
tụng dân sự.
Ví dụ, A đặt
cọc 200 triệu đồng để nhận chuyển nhượng một thửa đất đã được xác định rõ, thỏa
thuận B phải chịu phạt 3 tỷ đồng nếu từ chối giao kết, nhưng văn bản không ghi
giá chuyển nhượng. Giả định đã có đủ căn cứ xác định B phải chịu phạt cọc; kết
quả định giá hợp pháp và các chứng cứ khác cho phép Tòa án xác định giá trị hợp
đồng tại thời điểm xét xử sơ thẩm là 2,4 tỷ đồng thì tiền phạt được xem xét
trong giới hạn 2,4 tỷ đồng; tiền cọc 200 triệu đồng được hoàn trả riêng. Kết
quả định giá tài sản chỉ là một căn cứ cần đánh giá cùng nội dung giao dịch,
không tự động trở thành giá trị hợp đồng trong mọi trường hợp.
Trong quá
trình giải quyết và kiểm sát việc giải quyết tranh chấp, Tòa án, Viện kiểm sát
cần lưu ý xác định đầy đủ hiệu lực của thỏa thuận đặt cọc, mục đích bảo đảm,
nghĩa vụ bị vi phạm và căn cứ phát sinh trách nhiệm phạt cọc trước khi xem xét
giới hạn tiền phạt. Cần phân biệt tài sản đặt cọc, tiền phạt cọc và giá trị hợp
đồng được bảo đảm. Đối với điều khoản như “đền cọc gấp ba lần”, “trả gấp đôi
tiền cọc”, phải làm rõ ý chí của các bên, xác định số tiền đã bao gồm khoản cọc
hoàn trả hay chỉ là tiền phạt, tránh tính trùng nghĩa vụ.
Khi giá trị
hợp đồng chưa rõ hoặc còn tranh chấp, cần kịp thời thu thập, kiểm tra chứng cứ
ngay trong giai đoạn chuẩn bị xét xử; xác định đúng đối tượng, phạm vi và thời
điểm cần xác định giá. Kiểm sát viên cần phát hiện những nội dung chưa được làm
rõ để yêu cầu bổ sung chứng cứ theo thẩm quyền. Nhận định trong bản án và quan
điểm của Viện kiểm sát phải nêu được căn cứ lựa chọn giá trị hợp đồng, cơ sở
chấp nhận mức phạt và cách tách khoản phạt khỏi tiền cọc phải hoàn trả; đồng
thời bảo đảm phạm vi yêu cầu của đương sự và quy định về hiệu lực thi hành của
Nghị quyết. Đối với vấn đề còn có cách hiểu khác nhau, cần tổng hợp vướng mắc,
trao đổi nghiệp vụ và đề nghị hướng dẫn để áp dụng thống nhất.
Giới hạn mức
tiền phạt cọc theo khoản 2 Điều 6 Nghị quyết số 03/2026/NQ-HĐTP là nội dung cần
được nghiên cứu kỹ khi giải quyết tranh chấp đặt cọc. Theo tác giả, việc áp
dụng cần gắn với căn cứ phát sinh trách nhiệm và chứng cứ xác định giá trị hợp
đồng trong từng vụ án, tránh đồng nhất giá trị hợp đồng với giá tài sản hoặc
coi định giá là thủ tục bắt buộc trong mọi trường hợp. Bài viết thể hiện quan
điểm nghiên cứu, trao đổi nghiệp vụ của cá nhân tác giả về quy định mới; rất
mong nhận được ý kiến trao đổi của các đồng nghiệp, nhất là về cách xác định
giá trị hợp đồng tại thời điểm xét xử sơ thẩm, nhằm góp phần làm rõ và thống
nhất nhận thức trong thực tiễn áp dụng.
Vũ Thị Lệ - VKSND khu vực 9