Đây là nhiệm vụ trọng tâm, đột phá trong năm 2014 và những năm tiếp theo của Ngành. Đáp ứng yêu cầu đấu tranh phòng, chống tội phạm trong tình hình mới, ngày 06/12/2013, Viện trưởng Việnkiểm sát nhân dân tối cao có Chỉ thị số 06/CT-VKSTC về tăng cường trách nhiệm công tố trong hoạt động điều tra, gắn công tố với hoạt động điều tra đáp ứng yêu cầu đấu tranh phòng, chống tội phạm. Chỉ thị yêu cầu toàn ngành Kiểm sát nhân dân tập trung thực hiện tốt những mục tiêu, yêu cầu chủ yếu sau: Tiếp tục thực hiện tốt chủ trương "Tăng cường trách nhiệm công tố trong hoạt động điều tra, gắn công tố với hoạt động điều tra" nhằm nâng cao chất lượng, hiệu quả công tác đấu tranh, phòng chống tội phạm; Bảo đảm việc truy cứu trách nhiệm hình sự đúng người, đúng tội, đúng pháp luật, hạn chế đến mức thấp nhất việc bỏ lọt tội phạm, kiên quyết không để xảy ra oan, sai; Yêu cầu việc tổ chức thực hiện nghiêm túc, có chất lượng, hiệu quả, không hình thức.

     Trên tinh thần chủ trương, chúng ta cần nhận thức rõ ràng “Tăng cường trách nhiệm công tố trong hoạt động điều tra, gắn công tố với hoạt động điều tra” là một nhiệm vụ quan trọng của Viện KSNDtrong giai đoạn hiện nay, nhằm không ngừng nâng cao vị trí, vai trò của Viện kiểm sát trong công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm. Tăng cường sự “hiện diện” hoạt động nghiệp vụ kiểm sát trong tất cả các hoạt động điều tra, xử lý vụ án;Kể từ quá trình ban đầu xử lý tố giác, tin báo tội phạm đến việc khởi tố, điều tra, kết thúc điều tra, đề nghị truy tố. Cần thực hiện có trách nhiệm hơn, chủ động hơn, tốt hơn các quyền hạn tố tụng hiện hành theo quy định của pháp luật, dám chịu trách nhiệm với hành vi và quyết định của mình.

     Trong những năm qua, dưới sự chỉ đạo của Viện KSND Tối cao, Viện KSND thành phố Hải Phòng đã triển khai nhiều biện pháp nhằm thực hiện chủ trương “Tăng cường trách nhiệm công tố trong hoạt động điều tra, gắn công tố với hoạt động điều tra”, kết quả bước đầu đã tạo được sự chuyển biến tích cực về nhận thức“mới” trong đội ngũ cán bộ, Kiểm sát viên;góp phần nâng cao chất lượng công tác điều tra, truy tố, xét xử các vụ án hình sự,không để xảy ra oan, sai và hạn chế thấp nhất việc bỏ lọt tội phạm.

     Với yêu cầu đó, đòi hỏi Viện kiểm sát hai cấp luôn nâng cao trách nhiệm. Nhất là đối với Viện trưởng, các phó Viện trưởng phụ trách luôn nâng cao trách nhiệm của mình trong công tác lãnh đạo, chỉ đạo đội ngũ cán bộ, Kiểm sát viên thực hiện nhiệm vụ, cụ thể:

     - Phân công Kiểm sát viên chuyên trách theo dõi, quản lý tố giác, tin báo về tội phạm và kiến nghị khởi tố.

     - Thực hiện nghiêm quy chế trựcnghiệp vụ 24/24 để kiểm sát hoạt độngkhám nghiệm; xét phê chuẩn việc bắt khẩn cấp.

     - Phải kiểm sát chặt chẽ ngay từ đầuviệc tiếp nhận, thụ lý, giải quyết đối với toàn bộ tố giác, tin báo về tội phạm và kiến nghị khởi tố của CQĐT và các cơ quankhác được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra theo đúng các quy định của BLTTHS và Thông tư liên tịch số 06 ngày 02/8/2013. Cán bộ, Kiểm sát viên cần phải nhận thức rõ ràng: Thời điểm kết thúc việc giải quyết này (quyết định khởi tố – quyết định không khởi tố – thông báo tạm dừng điều tra, xác minh) VKS đều phải có công văn trả lời, và kể từ khi VKS trả lời (trong trường hợp thống nhất quan điểm) thì trách nhiệm đã thuộc về VKS. Vì vậy, nếu thấy cần thiết, ngay từ khi tiếp nhận (như: tham gia khám nghiệm hiện trường; nhận được hồ sơ ban đầu…) Kiểm sát viên nên trực tiếp tiến hành xác minh, tìm hiểu nguyên nhân, bản chất của vi phạm, tội phạm, truy tìm nhân chứng khách quan khác không có trong hồ sơ; củng cố chứng cứ, hỏi cung… thậm chí cần thiết tiến hành trực tiếp xác minh các hoạt động điều tra.

     - Chủ động phối hợp chặt chẽ với CQĐT ngay từ khi phát hiện tội phạm và trong suốt quá trình điều tra; luôn bám sát mọi hoạt động tố tụng, giải quyết kịp thời những vấn đề vướng mắc phát sinh;

     - Khi phát hiện những thiếu sót, vi phạm cần nhanh chóng yêu cầu CQĐT khắc phục, đảm bảo việc xử lý vụ án được toàn diện có căn cứ, đúng pháp luật.

     - Khi xem xét, phê chuẩn các quyết định tố tụng của CQĐT, nếu đủ căn cứ thì phê chuẩn ngay tạo thuận lợi cho việc điều tra; Nếu chưa đủ căn cứ thì yêu cầu CQĐT bổ sung tài liệu, chứng cứ; Nếu thấy không có căn cứ, trái pháp luật thì kiên quyết không phê chuẩn hoặc yêu cầu hủy bỏ theo quy định của pháp luật. Trường hợp người bị bắt, người bị khởi tố không nhận tội, tài liệu chứng cứ có mâu thuẫn hoặc chưa rõ, thì trước khi xem xét, phê chuẩn, Kiểm sát viên phải trực tiếp lấy lời khai người bị bắt. Trong trường hợp hủy bỏ hoặc thay thế biện pháp tạm giam bằng biện pháp ngăn chặn khác cần có sự phối hợp chặt chẽ với CQĐT, không để bị can phạm tội mới, bỏ trốn hoặc gây ra hậu quả nghiêm trọng khác.

     - Quá trình kiểm sát điều tra, yêu cầu các Kiểm sát viên phải xây dựng Kế hoạch thực hành quyền công tố và kiểm sát điều tra đối với từng vụ án cụ thể ngay từ khi được phân công kiểm sát điều tra vụ án.

     - Yêu cầu Điều tra viên cung cấp ngay những tài liệu, chứng cứ mới thu thập được để kịp thời xử lý; Tích cực đề ra yêu cầu điều tra, việc yêu cầu điều tra phải làm triệt để các tình tiết có liên quan vừa bảo đảm có căn cứ, sát với nội dung vụ án.

     - Trường hợp có dấu hiệu tội phạm nhưng chưa được khởi tố phải kiên quyết yêu cầu CQĐT khởi tố vụ án, khởi tố bị can nhằm chống bỏ lọt tội phạm. Trường hợp CQĐT không thực hiện yêu cầu, quyết định của VKS, phải kiểm tra nguyên nhân và có biện pháp phối hợp giải quyết, nắm chắc tiến độ điều tra, thường xuyên đôn đốc, kiểm tra. 

     - Trước khi kết thúc điều tra vụ án,Kiểm sát viên phải nghiên cứu thật kỹ hồ sơ, xem xét, đánh giá khách quan, toàn diện các chứng cứ, tài liệu đã thu thập. Đối với những vụ án phức tạp, bị can không nhận tội… Kiểm sát viên phải trực tiếpcùng Điều tra viên thực hiện lấy lời khai tổng cung làm rõ việc nhận tội hoặc không nhận tội của bị can để tiếp tục yêu cầu CQĐT thu thập đầy đủ cả chứng cứ buộc tội và gỡ tội, những vấn đề có liên quan khác… không để kết thúc điều tra vụ án mới đề xuất trả hồ sơ điều tra bổ sung. Từ đó, sẽ là tiền đề cho việc ban hành các quyết định xử lý vụ án của VKS đảm bảođã toàn diện có căn cứ, đúng pháp luật; việc truy tố đúng người, đúng tội, đúng thời hạn luật định;

     - Kiểm sát chặt chẽ các trường hợp tạm đình chỉ điều tra, đình chỉ điều tra để bảo đảm có căn cứ, đúng pháp luật;Thường xuyên đôn đốc, trực tiếp tiến hành xác minh việc thi hành quyết định truy nã, người bị truy nã; Kiểm sát chặt chẽ căn cứđình chỉ điều tra của CQĐT, để kịp thờiphát hiện, hủy bỏ các quyết định đình chỉ không có căn cứ và trái pháp luật, bảo đảm chống bỏ lọt tội phạm và người phạm tội.

     - Trong những vụ án có luật sư, người bào chữa và người tham gia tố tụng khác theo quy định của pháp luật; cần tạo điều kiện tốt nhất để người bào chữa nghiên cứu hồ sơ, có mặt trong giai đoạn điều tra vụ án; tôn trọng và nghiêm túc xem xét đầy đủ, kịp thời ý kiến của người bào chữa, người tham gia tố tụng khác theo quy định của pháp luật, nhằm bảo đảm việc điều tra, thu thập chứng cứ khách quan, toàn diện và đúng pháp luật.

     - Đối với các vụ án phức tạp, án kinh tế, chức vụ, tham nhũng, dư luận quan tâm;xem xét đánh giá toàn diện những tài liệu, chứng cứ, tính chất của vụ án để kịp thời phát hiện, chuyển khởi tố điều tra, xử lý nghiêm minh các hành vi xâm phạm hoạt động tư pháp; Bên cạnh đó cũng cần chú ý, kịp thời kiến nghị đối với các cơ quan hữu quan trong việc buông lỏng quản lý, dẫn đến nguyên nhân phát sinh tội phạm, nhằm làm tốt công tác phòng ngừa tội phạm.

     - Định kỳ hàng tháng, cùng CQĐT rà soát, đánh giá tình hình tội phạm, kết quả tiếp nhận, thụ lý, giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm để chủ động phát hiện, đấu tranh, ngăn ngừa - chống tội phạm;

     - Thường xuyên hoặc đột xuất tiến hành hoạt động kiểm sát trực tiếp việc tiếp nhận, thụ lý, giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm và kiến nghị khởi tố của CQĐT.

    II. Những khó khăn, vướng mắc và định hướng giải quyết trong quá trình thực hiện

     Khó khăn, vướng mắc trong việc giải quyết mối quan hệ giữa công tố với hoạt động điều tra, mà ở đây là hoạt động thụ lý, giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm của CQĐT cũng như việc nắm, quản lý, kiểm sát việc giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm của VKS còn chưa thực hiện tốt. Quan điểm, đường lối xử lý một số loại tội phạm của các cơ quan tiến hành tố tụng chưa được nhất quán. Trách nhiệm công tố trong việc phê chuẩn các lệnh, quyết định của CQĐT có lúc còn mang tính cả nể “xuôi chiều”, thiếu kiên quyết.

     Nguyên nhân: Do ảnh hưởng tiêu cực của nền kinh tế suy thoái hiện nay, tình hình tội phạm ngày càng diễn biến phức tạp, thủ đoạn, phương thức tội phạm ngày càng tinh vi hơn... phần nào gây khó khăn cho hoạt động điều tra, giải quyết vụ án. Bên cạnh đó, những quy định hiện hành còn bất cập, VKS vẫn chưa thực hành quyền công tố và kiểm sát điều tra một cách đầy đủ và toàn diện, chưa thực hiện được như tinh thần “gắn công tố với hoạt động điều tra” - Kiểm sát ngay từ ban đầu. Đơn cử trong hoạt độngbắt. BLTTHS mới chỉ quy định giới hạn cho VKS được tiến hành kiểm sát việc CQĐT bắt quả tang, bắt khẩn cấp, bắt bị can, bị cáo để tạm giam, bắt truy nã. Và chỉ được kiểm sát khi CQĐT hoàn tất hồ sơ ban đầu, chuyển lệnh, quyết định đến VKS (sau khi bắt giữ 12-24 giờ). Có nghĩa, ngay sau khi CQĐT bắt quả tang người có hành vi vi phạm pháp luật, đưa về trụ sở tiến hành một số hoạt động điều tra (lấy lời khai, xác minh, thu thập chứng cứ…). Lúc này mặc dù Kiểm sát viên cũng phát hiện được hoạt động bắt trên, (thậm chí có thể nắm được nội dung vụ việc, ghi hình được việc bắt, giữ người), nhưng không có quy định nào của luật cho phép VKS được tiến hành kiểm sát. Như vậy, việc thực hiện tinh thần kiểm sát ngay từ ban đầu thực chất là trên hồ sơ do CQĐT thu thập và chuyển đến. Một thực tiễn bất cập nữa trong vấn đề này gây khó khăn cho hoạt động kiểm sát là theo quy định VKS chỉ được kiểm sát những tố giác, tin báo về tội phạm do CQĐT “thụ lý”, như vậy, sẽ có một lượng không nhỏ tố giác, tin báo về tội phạm CQĐT tiếp nhận, tiến hành một số hoạt động điều tra, xác minh ban đầu nhưng không được hoặc chưa được đưa vào sổ thụ lý theo quy định.

     Còn có những nguyên nhân mang tính chủ quan: như mối quan hê ̣phối hợp̣ giữa CQĐT và VKS ở môṭ số nơi còn chưa tốt, làm giảm hiệu lực, hiệu quả đấu tranh phòng, chống tội phạm. Còn có không ít Kiểm sát viên chưa nhận thức được đầy đủ, đúng đắn vị trí, vai trò, thẩm quyền của VKS trong hoạt động thực hành quyền công tố và kiểm sát các hoạt động tư pháp ở giai đoạn điều tra. Hoặc thực hiện nhiệm vụ với tinh thần trách nhiệm chưa cao. Trình độ, năng lực chuyên môn, nghiệp vụ, bản lĩnh của một số Kiểm sát viên chưa đáp ứng được yêu cầu.

     Định hướng giải quyết những khó khăn, vướng mắc nhằm nâng cao nhận thức về chủ trương tăng cường trách nhiệm công tố trong hoạt động điều tra, gắn công tố với hoạt động điều tra:

     - Quán triệt các chỉ thị, thông tư, kế hoạch, hướng dẫn đến toàn thể cán bộ, Kiểm sát viên, để nhận thức được đây là một chủ trương lớn, là nhiệm vụ trọng tâm của Ngành cần tập trung nghiên cứu, thực hiện để đáp ứng tốt cho yêu cầu cải cách tư pháp.

     - Phân định được nhiệm vụ thực hành quyền công tố với nhiệm vụ kiểm sát hoạt động điều tra, mối quan hệ giữa các nhiệm vụ này trong quá trình giải quyết vụ án ở giai đoạn điều tra.

     - Cần đổi mới công tác tổ chức, cán bộ, công tác quản lý, chỉ đạo, điều hành. Tăng cường sự lãnh đạo, chỉ đạo của Viện trưởng VKS trong việc thực hiện chủ trương gắn công tố với hoạt động điều tra.

     - Nâng cao năng lực, trình độ lãnh đạo; trách nhiệm chỉ đạo; ý thức chính trị, phẩm chất đạo đức, tăng cường đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ cán bộ, Kiểm sát viên. Bố trí, phân công Kiểm sát viên thực hành quyền công tố và kiểm sát điều tra một cách hợp lý, phải tùy thuộc vào năng lực, trình độ của từng Kiểm sát viên đối với từng loại án cụ thể.

     - Từng Kiểm sát viên phải tăng cường trách nhiệm trong việc nghiên cứu hồ sơ vụ án, chủ động đề ra các yêu cầu điều tra có ý nghĩa thiết thực, có kế hoạch kiểm sát điều tra cụ thể, toàn diện, giải quyết triệt để những tình tiết mâu thuẫn, nghi vấn.

     - Tăng cường mối quan hệ phối hợp giữa VKS và CQĐT trong đấu tranh, phòng chống tội phạm.

     - Tăng thẩm quyền của VKS trong hoạt động kiểm sát việc giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm, được tiến hành kiểm sát ngay đối với CQĐT, cơ quan khác được giao nhiệm vụ điều tra từ khi tiếp nhận, giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm.

     - Tăng thẩm quyền khởi tố cho VKS theo hướng khi phát hiện có dấu hiệu tội phạm, trong mọi trường hợp VKS được quyết định khởi tố vụ án (Điều 104 BLTTHS), quyết định khởi tố bị can (Điều 126 BLTTHS) sau khi yêu cầu CQĐT nhưng CQĐT không thực hiện ngay.

     - Để thực hiện tốt chức trách nhiệm vụ của Kiểm sát viên, cần nâng cao tính độc lập của Kiểm sát viên gắn hoạt động công tố với hoạt động điều tra.

     Trên đây là một số vấn đề nhận thức của bản thân người viết về Chủ trương lớn của Đảng, của Nhà nước trong tình hình hiện nay. Được tiếp nhận qua sự quán triệt, giảng dạy của các Lãnh đạo ngành Kiểm sát. Không tránh khỏi những khiếm khuyết về nhận thức, rất mong nhận được sự quan tâm, chỉ đạo, hướng dẫn của Lãnh đạo; góp ý của đồng nghiệp để góp phần được nâng cao hơn nữa trình độ, năng lực nghiệp vụ, bản lĩnh nghề nghiệp của đội ngũ cán bộ, Kiểm sát viên nói chung và của bản thân.

Nguyễn Hoàng Hải-Viện KSND quận Ngô Quyền