Nhận thức về tranh tụng của chúng ta còn có nhiều quan điểm khác nhau, nhất là khi tranh tụng chưa được coi là một nguyên tắc tố tụng. Nguyên tắc này mới được thể hiện trong các văn kiện của Đảng, như Nghị quyết số 08-NQ/TW ngày 02/01/2002 của Bộ Chính trị“Về một số nhiệm vụ trọng tâm công tác tư pháp trong thời gian tới” xác định “…việc phán quyết của tòa án phải căn cứ chủ yếu vào kết quả tranh tụng tại phiên tòa, trên cơ sở xem xét đầy đủ, toàn diện các chứng cứ, ý kiến của kiểm sát viên, người bào chữa, bị cáo …để ra những bản án, quyết định đúng pháp luật, có sức thuyết phục và trong thời hạn pháp luật quy định” và  Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/6/2005 của Bộ Chính trị “Về chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020” đề ra yêu cầu: “Nâng cao chất lượng hoạt động của các cơ quan tư pháp, chất lượng tranh tụng tại tất cả phiên tòa xét xử, coi đây là hoạt động đột phá của các cơ quan tư pháp”. Tuy nhiên, trong các văn kiện này thì tranh tụng mới dừng lại ở việc tranh tụng tại phiên tòa, chưa phải là nguyên tắc xuyên suốt, quan trọng của các giai đoạn tố tụng.

     Các bản dự thảo sửa đổi Hiến pháp trước đây chỉ quy định “nguyên tắc tranh tụng tại phiên tòa được bảo đảm”. Tuy nhiên, đến nay Hiến pháp 1992 sửa đổi, bổ sung đã ghi nhận tại Điều 103 khoản 5“nguyên tắc tranh tụng trong xét xử được bảo đảm”. Theo Ủy ban Dự thảo sửa đổi Hiến pháp, việc tranh tụng không chỉ diễn ra tại phiên tòa mà rộng hơn, bao gồm cả ở các giai đoạn tố tụng khác.

     Ghi nhận nguyên tắc tranh tụng trong xét xử trong Hiến pháp sửa đổi, bổ sung đã thể chế hóa kịp thời quan điểm chỉ đạo của Đảng về cải cách tư pháp, bởi vì các Nghị quyết 08 và 49 của Bộ Chính trị về cải cách tư pháp đã yêu cầu thực hiện nguyên tắc này, nhưng trên thực tiễn áp dụng nguyên tắc này còn tính hình thức, chậm chuyển biến về nhận thức của những người tiến hành tố tụng. Việc  quy định nguyên tắc này trong Hiến pháp, hàng loạt các bộ luật, luật, văn bản dưới luật liên quan phải sửa đổi theo cho phù hợp và có giá trị thi hành bắt buộc với các chủ thể tiến hành tố tụng cũng như tham gia tố tụng.

     Việc nâng nguyên tắc tranh tụng trong xét xử thành một nguyên tắc Hiến định là một bước tiến mạnh trong quá trình cải cách tư pháp, từ nay các luật tố tụng hình sự, dân sự, hành chính đều phải thể hiện nguyên tắc này, sẽ làm cho nền tố tụng hình sự, dân sự, hành chính nước ta tiến bộ hơn.

     Thực hiện nguyên tắc tranh tụng trong xét xử còn là cách thức nâng cao nhận thức, tạo ra môi trường dân chủ bình đẳng trong quan hệ tố tụng, buộc các chủ thể có thẩm quyền từ  điều tra, truy tố, xét xử  nâng cao năng lực, trình độ; hạn chế được chủ quan, duy ý chí trong đấu tranh phòng chống tội phạm, góp phần rất quan trọng để Tòa án xét xử đúng người, đúng tội, đúng pháp luật, hạn chế tình trạng oan sai. Đồng thời, đây cũng là cách thức mà nền tư pháp tham gia bảo vệ quyền con người, quyền công dân một cách hữu hiệu nhất.

     Áp dụng nguyên tắc tranh tụng trong xét xử là phù hợp với xu hướng quốc tế, bởi đa số các nước có nền dân chủ tiến bộ đều áp dụng nguyên tắc này với các mức độ và hình thức khác nhau.

     Hiện nay, có một số quan điểm cho rằng việc ghi nhận nguyên tắc tranh tụng trong xét xử là định hướng xây dựng nền tố tụng hình sự nước ta theo mô hình tố tụng tranh tụng, từ bỏ mô hình tố tụng “xét hỏi” hiện nay. Tuy nhiên, theo chúng tôi, việc ghi nhận nguyên tắc tranh tụng trong xét xử không hẳn là chuyển mô hình tố tụng nước ta sang mô hình khác. Bởi hiện nay với điều kiện kinh tế- xã hội, trình độ dân trí... thì áp dụng mô hình tố tụng hiện nay vẫn là phù hợp, tuy nhiên kết hợp nguyên tắc tranh tụng để nâng cao hiệu quả của công tác xét xử, đảm bảo khách quan, công bằng, dân chủ hơn trong tiến trình tố tụng.

     2. Trách nhiệm triển khai thi hành của ngành Kiểm sát nhân dân

   Theo Kế hoạch triển khai thi hành Hiến pháp ban hành kèm theo Nghị quyết số 718/NQ-UBTVQH13 ngày 02/01/2014 thì Viện kiểm sát nhân dân tối cao có trách nhiệm xây dựng Luật tổ chức Viện kiểm sát nhân dân (sửa đổi) và Bộ luật tố tụng hình sự (sửa đổi) và tham gia cùng một số ngành, cơ quan xây dựng các văn bản pháp luật khác. Hiện nay, Bộ luật tố tụng hình sự chưa ghi nhận nguyên tắc này, cần phải bổ sung tranh tụng thành một nguyên tắc trong Bộ luật tố tụng hình sự để tất cả chủ thể phải ý thức và hướng mọi hoạt động theo nguyên tắc này. Đồng thời, cũng phải thiết kế lại các quy định trong Bộ luật tố tụng hình sự để cơ chế thu thập chứng cứ trong tố tụng hình sự phù hợp, bảo đảm sự bình đẳng trong việc thu thập và cung cấp chứng cứ giữa bên buộc tội và bên gỡ tội. Trình tự tố tụng tại phiên tòa cần xây dựng, sửa đổi theo hướng tranh tụng đảm bảo cho việc tranh tụng hiệu quả, thực chất hơn. Trong đó, cần thay đổi vai trò trong xét hỏi, nhất là đối với Kiểm sát viên phải là người chủ động tham gia xét hỏi theo hướng buộc tội và việc xét hỏi theo hướng gỡ tội là của người bào chữa, còn Hội đồng xét xử thực sự là trọng tài điều khiển việc tranh tụng. Do đó, cần sửa đổi Luật tổ chức Viện kiểm sát nhân dân cần theo hướng mở rộng hơn nữa thẩm quyền cho Kiểm sát viên tại phiên tòa, Kiểm sát viên cần dựa vào các tài liệu chứng cứ được đánh giá công khai tại phiên tòa để tự quyết định và chịu trách nhiệm về việc đưa ra lời luận tội, đề nghị mức hình phạt... tránh việc lệ thuộc vào “báo cáo án” trước khi xét xử.

     Hiến pháp đã có hiệu lực thi hành, dự kiến chương trình xây dựng các Bộ luật cũng đã được ấn định, thời gian không còn nhiều để triển khai thực hiện nguyên tắc này trên thực tế. Tuy nhiên, đội ngũ cán bộ, Kiểm sát viên có nhiều người chưa đáp ứng được yêu cầu của cải cách tư pháp. Hiện nay, cùng với việc xây dựng Đề án vị trí việc làm trong ngành Kiểm sát nhân dân, các cấp kiểm sát cần quán triệt và thống nhất đánh giá đúng, thực chất về chất lượng đội ngũ cán bộ kiểm sát để đề xuất với Lãnh đạo VKSND tối cao nhanh chóng xây dựng kế hoạch đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ cán bộ, Kiểm sát viên đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp.

     Để đảm bảo nguyên tắc tranh tụng trong xét xử có hiệu quả và thực chất thì cần xây dựng các cơ chế đảm bảo cho việc thực hiện tranh tụng thông qua các văn bản pháp lý chuyên ngành khác. Cần hướng tới mục tiêu mở rộng phạm vi bào chữa để ngày càng có nhiều vụ án có sự tham gia của người bào chữa bởi thực tế thì chỉ các phiên tòa có sự tham gia của người bào chữa thì việc tranh tụng mới có chất lượng, thực chất tranh tụng, có thể quy định tất cả các phiên tòa hình sự cần có người bào chữa, nếu bị can, bị cáo không đủ điều kiện mời người bào chữa thì Nhà nước phải chỉ định cho họ.

     Lâu nay, cải cách tư pháp đều gắn với việc nâng cao trách nhiệm của các cơ quan tư pháp, của những người tiến hành tố tụng nhưng quyền lợi, việc đảm bảo điều kiện vật chất cho các cơ quan tư pháp, cán bộ làm công tác này chưa được quan tâm đúng mức. Do đó, đề nghị Ngành cần có đề xuất về việc xây dựng chế độ tiền lương, phụ cấp, trang bị các điều kiện vật chất cần thiết khác để các cán bộ, Kiểm sát viên trong Ngành đảm bảo mức sống trung bình để toàn tâm, toàn ý thực hiện công cuộc cải cách tư pháp, vì uy tín của Ngành và sự tiến bộ của công lý.

     Thực hiện kế hoạch triển khai thi hành Hiến pháp trong Ngành kiểm sát nhân dân, mỗi cán bộ, Kiểm sát viên của Ngành cần nhận thức sâu sắc về trách  nhiệm của mình trong việc tuyên truyền, phổ biến Hiến pháp, nhất là những quy định mới liên quan đến chức năng, nhiệm vụ của Ngành. Đồng thời, phát huy trí tuệ đóng góp các ý kiến về mặt lý luận, cũng như tổng kết kinh nghiệm thực tiễn để góp ý vào các dự thảo Bộ luật Tố tụng hình sự sửa đổi, Luật Tổ chức Viện kiểm sát nhân dân sửa đổi và các văn bản pháp luật cần sửa đổi khác để nhanh chóng đưa các nguyên tắc mới về tố tụng vào thực tiễn đời sống pháp lý./.

 Bùi Thành Cương  - Viện trưởng VKSND huyện Tiên Lãng