Điều 13 quy định: “Khi phát hiện có dấu hiệu tội phạm thì Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án trong phạm vi nhiệm vụ, quyền hạn của mình có trách nhiệm khởi tố vụ án và áp dụng các biện pháp do Bộ luật này quy định để xác định  tội phạm và xử lý người phạm tội”.

Khoản 3, Điều 23 quy định: “Viện kiểm sát thực hành quyền công tố và kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong tố tụng hình sự nhằm bảo đảm cho mọi hành vi phạm tội đều phải được xử lý kịp thời; việc khởi tố,điều tra, truy tố… không để lọt tội phạm và người phạm tội, không làm oan người vô tội”.

Điều 150, 151 quy định về  trách nhiệm phát hiện tội phạm của Viện kiểm sát từ khi có dấu hiệu của tội phạm xảy ra, thông qua hoạt động kiểm sát việc khám nghiệm hiện trường, tử thi.

Đặc biệt, khoản 3, Khoản 4 Điều 103 quy định:

“3. Kết quả giải quyết tố giác,tin báo về tội phạm hoặc kiến nghị khởi tố của cơ quan nhà nước phải được gửi cho Viện kiểm sát cùng cấp và thông báo cho cơ quan, tổ chức đã báo tin hoặc người đã tố giác tội phạm biết…

4. Viện kiểm sát có trách nhiệm kiểm sát việc giải quyết của Cơ quan điều tra đối với tố giác, tin báo về tội phạm và kiến nghị khởi tố”.

Tuy nhiên, những điểm hạn chế của Bộ luật Tố tụng Hình sự năm 2003 đó là:

Thứ nhất:  Viện kiểm sát chỉ là cơ quan tiếp nhận đầy đủ đối với các tin báo, nhưng không có khả năng để phát hiện được tội phạm như quy định tại Điều 13 BLTTHS.

Thứ hai: Do không có chức năng nhiệm vụ trực tiếp giải quyết nguồn tin, nên Viện kiểm sát chỉ được xác định như là một cơ quan “trung gian” làm nhiệm vụ chuyển tin cho Cơ quan điều tra, vì thế các cá nhân, cơ quan tổ chức không gửi hoặc gửi rất ít những thông tin về tội phạm cho Viện kiểm sát hoặc nếu có gửi thì thuộc trường hợp đã gửi đến Cơ quan điều tra rồi nhưng thời hạn kéo dài chưa hoặc không giải quyết.

Thứ ba: Do Viện kiểm sát không có thẩm quyền xác minh làm rõ thông tin về tội phạm, không trực tiếp được khởi tố vụ án, việc khởi tố chỉ được thực hiện khi Viện kiểm sát hủy bỏ quyết định khởi tố của Cơ quan điều tra, các cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành điều tra hoặc HĐXX yêu cầu Viện kiểm sát khởi tố dẫn đến việc thời hạn giải quyết nguồn tin kéo dài.

Thứ tư: Đối với những vi phạm của Cơ quan điều tra, Cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra trong hoạt động trong việc tiếp nhận, giải quyết tin báo, Viện kiểm sát cũng chỉ có chức năng Kiến nghị hoặc yêu cầu, nên tác dụng, hiệu quả không cao. Phần lớn các kiến nghị đối với các cơ quan trên là không thông báo việc tiếp nhận và kiến nghị về thời hạn giải quyết nguồn tin.

Thứ năm: Trên thực tế hoạt động tiếp nhận,xác minh tin báo, tố giác về tội phạm hoặc kiến nghị khởi tố của Cơ quan điều tra và các cơ quan được giao tiến hành một số hoạt động đều nằm ngoài phạm vi điều chỉnh của Bộ luật tố tụng hình sự và không chịu sự kiểm sát của Viện kiểm sát, dẫn đến nhiều vi phạm, dễ bị lạm dụng và đặc biệt là việc bỏ lọt tội phạm là điều khó tránh khỏi.

Kể từ ngày 01/01/2018, Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015 chính thức có hiệu lực, đã quy định một số điểm mới, thay đổi trong công tác tiếp nhận, giải quyết tố giác, tin báo tội phạm và kiến nghị khởi tố so với Bộ luật TTHS 2003, đặc biệt là vai trò, trách nhiệm của Viện kiểm sát được đề cao tạo điều kiện cho Viện kiểm sát phát huy một cách hiệu lực, hiệu quả vai trò của mình trong công tác đấu tranh, phòng chống tội phạm bảo đảm khắc phục tình trạng bỏ lọt tội phạm và làm oan sai người vô tội. So với Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003 thì Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 đã quy định rõ ràng hơn về vai trò, nhiệm vụ của Viện kiểm sát trong công tác tiếp nhận giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm và kiến nghị khởi tố, cụ thể:

Thứ nhất: Khái niệm thế nào là tố giác về tội phạm, tin báo về tội phạm và kiến nghị khởi tố đã được quy định cụ thể rõ ràng tại Điều 144 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015,điều này bảo đảm cho việc Cơ quan điều tra, Cơ quan tiến hành một số hoạt động điều tra nhận thức đầy đủ hơn. Trên cơ sở đó việc tiếp nhận, phân loại một cách chính xác các tố giác, tin báo về tội phạm và kiến nghị khởi tố, tránh việc thụ lý không đúng, không đầy đủ các nguôn tin. Từ quy định này bảo đảm cho Viện kiểm sát kiểm sát đầy đủ hơn các nguồn tố giác, tin báo về tội phạm trên thực tế.

Thứ hai: Trách nhiệm tiếp nhận và thẩm quyền giải quyết tố giác tin báo về tội phạm và kiến nghị khởi tố của Viện kiểm sát được quy định cụ thể hơn. Tại Điều 145 Bộ luật tụng hình sự quy định: “2... Viện kiểm sát tiếp nhận tố giác, tin báo về tội phạm và kiến nghị khởi tố. 3. Viện kiểm sát giải quyết tố giác tin báo về tội phạm và kiến nghị khởi tố trong trường hợp phát hiện cơ quan điều tra, cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra có vi phạm pháp luật nghiêm trọng trong hoạt động kiểm tra,xác minh tố giác, tin báo về tội phạm và kiến nghị khởi tố hoặc có dấu hiệu bỏ lọt tội phạm mà Viện kiểm sát đã yêu cầu bằng văn bản nhưng không được khắc phục”.

Thứ ba: Về trình tự, thủ tục để Viện kiểm sát tiến hành tiếp cập hồ sơ, kiểm sát việc giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm và kiến nghị khởi tố được BLTTHS năm 2015 quy định rõ ràng. Tại khoản 2 Điều 146 quy định “... Trường hợp quy định tại điểm c khoản 3 Điều 145 Bộ luật này thì trong thời hạn 05 ngày kể từ ngày Viện kiểm sát có yêu cầu, cơ quan có thẩm quyền đang thụ lý, giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm, kiến nghị khởi tố phải chuyển hồ sơ có liên quan cho Viện kiểm sát để xem xét giải quyết”. Khoản 5 Điều 146 quy định “Trong thời hạn 03 ngày kể từ ngày tiếp nhận tố giác, tin báo về tội phạm, kiến nghị khởi tố Cơ quan điều tra, cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra có trách nhiệm thông báo bằng văn bản về việc tiếp nhận đó cho Viện kiểm sát cùng cấp hoặc Viện kiểm sát cấp có thẩm quyền”.

Thứ tư:Công an phường, thị trấn, Đồn Công an có trách nhiệm tiếp nhận, tiến hành kiểm tra xác minh sơ bộ và chuyển ngay hồ sơ cùng các tài liệu... cho Cơ quan điều tra có thẩm quyền. Công an xã có trách nhiệm tiếp nhận, lấy lời khai ban đầu và chuyển ngay tố giác, tin báo về tội phạm kèm theo tài liệu, đồ vật có liên quan cho Cơ quan điều tra có thẩm quyền. Với những quy định nêu trên đồng nghĩa với việc Viện kiểm sát có thể tiến hành kiểm sát trực tiếp việc tiếp nhận giải quyết tố giác tin báo về tội phạm của các cơ quan này, bảo đảm việc kiểm sát nguồn tin một cách toàn diện.

Thứ năm:Thời hạn, thủ tục giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm và kiến nghị khởi tố được quy định cụ thể trong Bộ luật. Trong đó Viện kiểm sát có thẩm quyền gia hạn thời hạn giải quyết tin báo là 02 tháng, trên cơ sở đề nghị của Cơ quan điều tra, cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra và chậm nhất là 05 ngày trước khi hết thời hạn kiểm tra, xác minh nguồn tin... các cơ quan này phải có văn bản đề nghị Viện kiểm sát gia hạn. So với quy định trước đây về việc kéo dài thời hạn kiểm tra, xác minh tin báo được quy định tạiĐiều 13 Thông tư liên tịch 06/2013, nhưng cũng không rõ ràng dẫn đến các Ngành,các địa phương còn nhiều cách hiểu khác nhau trong việc áp dụng.

Thứ sáu: Vềgiải quyết tranh chấp và thẩm quyền giải quyết tranh chấp tố giác, tin báo vềtội phạm và kiến nghị khởi tố giữa các cơ quan điều tra, Cơ quan được giaonhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra hoặc giữa Cơ quan điều tra cấphuyện với Cơ quan điều tra cấp tỉnh do Viện kiểm sát từng cấp giải quyết trêncơ sở tính chất, mức độ vụ việc diễn ra.

Ngoài những quy định nhiệm vụ, quyền hạn của Viện kiểm sát nêu trên, Bộ luật TTHS 2015 còn quy định đầy đủ, chi tiết về nhiệm vụ, quyền hạn của Viện kiểm sát khi thực hành quyền công tố trong việc giải quyết, tiếp nhận và kiểm sát việc giải quyết nguồn tin về tội phạm tại Điều 159, 160; Kiểm sát việc khởi tố vụ án và trách nhiệm của cơ quan điều tra,Cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra trong việc thực hiện yêu cầu, quyết định của Viện kiểm sát trong việc khởi tố tại Điều 161, 162.

Đặc biệt, ngày 29/12/2017, BCA-BQP-BTC-BNN&PTNT-VKSNDTC ký kết Thông tư liên tịch số 01/2017 quy định việc phối hợp giữa các cơ quan có thẩm quyền trong việc thực hiện một số quy định của Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015 về tiếp nhận, giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm, kiến nghị khởi tố có hiệu lực thi hành kể từ ngày 01/3/2018, thay thế cho Thông tư liên tịch số 06/2013.  Đây là căn cứ pháp lý quan trọng để Viện kiểm sát thực hiện chức năng, nhiệm vụ của mình để triển khai thi hành có hiệu quả các quy định của BLTTHS năm 2015 về tiếp nhận,giải quyết tố giác, tin báo tội phạm và kiến nghị khởi tố./.

                        Nguyễn Văn Lam, Viện kiểm sát nhân dân huyện Cát Hải