Cơ quan Thi hành án dân sự có vai trò quan trọng trong việc bảo đảm các Bản án, Quyết định của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật được thực hiện đầy đủ, nghiêm minh trên thực tế. Trong đó, việc Tòa án nhân dân cấp, chuyển giao Bản án, Quyết định cho Cơ quan thi hành án dân sự là khâu có ý nghĩa quan trọng, tạo cơ sở để Cơ quan thi hành án dân sự tiếp nhận, thụ lý và tổ chức thi hành theo quy định. Vì vậy, kiểm sát việc cấp, chuyển giao Bản án, Quyết định của Tòa án đúng thời hạn, đầy đủ và chính xác là nội dung cần được Viện kiểm sát quan tâm, thực hiện thường xuyên trong quá trình kiểm sát công tác thi hành án dân sự.

Thời gian qua, Viện kiểm sát nhân dân khu vực 5 - Hải Phòng đã thực hiện việc kiểm sát Tòa án nhân dân cùng cấp trong công tác cấp, chuyển giao Bản án, Quyết định; đồng thời tăng cường phối hợp, trao đổi thông tin với Tòa án nhân dân và Cơ quan thi hành án dân sự nhằm kịp thời nắm bắt tình hình, phục vụ công tác kiểm sát.

Tại Khoản 1 Điều 5 Quy chế công tác kiểm sát thi hành án dân sự, thi hành án hành chính ban hành kèm theo Quyết định số 810/QĐ-VKSTC ngày 20/12/2016 của Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao xác định một trong những nhiệm vụ của Viện kiểm sát là kiểm sát việc Tòa án cấp, chuyển giao Bản án, Quyết định cho Cơ quan thi hành án dân sự và các chủ thể có liên quan. Qua theo dõi, kiểm sát cho thấy, các Cơ quan cơ bản thực hiện việc cấp, chuyển giao và tiếp nhận Bản án, Quyết định theo quy định của pháp luật, góp phần bảo đảm việc tổ chức thi hành án dân sự được thực hiện kịp thời. Tuy nhiên, trong quá trình thực hiện nhiệm vụ, đơn vị nhận thấy vẫn còn một số khó khăn, vướng mắc nhất định, nhất là trong việc theo dõi, đối chiếu và xác định thời điểm chuyển giao Bản án, Quyết định. Những vấn đề này đặt ra yêu cầu cần tiếp tục đổi mới phương thức kiểm sát, tăng cường phối hợp giữa các Cơ quan và nghiên cứu giải pháp phù hợp nhằm nâng cao chất lượng, hiệu quả công tác kiểm sát trong thời gian tới.

Khó khăn trước hết là Viện kiểm sát chưa có điều kiện kiểm sát trực tiếp quá trình chuyển giao Bản án, Quyết định giữa Tòa án và Cơ quan thi hành án dân sự. Việc giao, nhận Bản án, Quyết định trên thực tế chủ yếu được thực hiện giữa Tòa án và Cơ quan thi hành án dân sự; trong khi chưa có quy định cụ thể yêu cầu Tòa án phải đồng thời cung cấp cho Viện kiểm sát tài liệu xác nhận việc chuyển giao. Vì vậy, Kiểm sát viên chủ yếu phải kiểm sát thông qua sổ giao, nhận Bản án, Quyết định của Tòa án, sổ tiếp nhận của Cơ quan thi hành án dân sự và các tài liệu có trong hồ sơ thi hành án.

Việc kiểm sát thông qua các nguồn tài liệu nêu trên trong một số trường hợp chưa bảo đảm tính đồng bộ, thống nhất. Sổ tiếp nhận của Cơ quan thi hành án dân sự chủ yếu thể hiện thời điểm Cơ quan thi hành án nhận được Bản án, Quyết định, chưa phản ánh đầy đủ quá trình và thời điểm Tòa án thực hiện việc chuyển giao. Trường hợp có sự chênh lệch về thời điểm giao, nhận hoặc hồ sơ không thể hiện rõ việc chuyển giao được thực hiện khi nào thì Kiểm sát viên phải tiến hành xác minh, đối chiếu với các Cơ quan có liên quan để làm rõ. Điều này làm phát sinh thêm thời gian, công sức trong quá trình kiểm sát và có trường hợp chưa đủ căn cứ để xác định trách nhiệm của cơ quan, cá nhân có liên quan.

Một vấn đề khác là việc kiểm sát hiện nay vẫn còn phụ thuộc nhiều vào hồ sơ, sổ sách và các đợt kiểm sát trực tiếp. Trong quá trình kiểm sát thường xuyên, Kiểm sát viên khó có thể nắm bắt ngay thời điểm Bản án, Quyết định có hiệu lực pháp luật và thời điểm Tòa án thực hiện việc chuyển giao nếu không có cơ chế cung cấp thông tin kịp thời. Vì vậy, trong một số trường hợp, vi phạm chỉ được phát hiện khi Viện kiểm sát tiến hành kiểm sát trực tiếp tại Cơ quan thi hành án dân sự hoặc khi có đơn khiếu nại, tố cáo, phản ánh của đương sự.

Thực tế cho thấy, việc chuyển giao Bản án, Quyết định chậm có thể ảnh hưởng trực tiếp đến tiến độ tổ chức thi hành án. Khoảng thời gian từ khi Bản án có hiệu lực đến khi Cơ quan thi hành án nhận được Bản án, Quyết định nếu kéo dài sẽ làm chậm việc ban hành Quyết định thi hành án và thực hiện các biện pháp nghiệp vụ cần thiết. Đối với những vụ việc có tài sản phải thi hành, việc chậm tổ chức thi hành trong một khoảng thời gian nhất định có thể làm phát sinh khó khăn trong việc xác minh điều kiện thi hành án, bảo đảm tài sản thi hành án, từ đó ảnh hưởng đến quyền và lợi ích hợp pháp của người được thi hành án.

Qua thực tiễn công tác, có thể thấy những khó khăn nêu trên xuất phát từ cả nguyên nhân khách quan và chủ quan. Trước hết, sự phối hợp giữa Tòa án, Viện kiểm sát và Cơ quan thi hành án dân sự trong việc trao đổi thông tin về Bản án, Quyết định đã có hiệu lực pháp luật ở một số trường hợp chưa thực sự đồng bộ. Việc trao đổi thông tin chủ yếu vẫn thực hiện bằng hồ sơ giấy, sổ sách hoặc thông qua việc cung cấp tài liệu theo từng vụ việc, chưa có quy trình thống nhất để cập nhật và đối chiếu thông tin giữa ba cơ quan.

Ngoài ra, việc ứng dụng công nghệ thông tin trong theo dõi quá trình từ khi Bản án, Quyết định có hiệu lực pháp luật đến khi được chuyển giao, tiếp nhận và tổ chức thi hành chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu thực tiễn. Chưa có hệ thống dữ liệu liên thông để Kiểm sát viên có thể chủ động kiểm tra tình trạng của từng Bản án, Quyết định, dẫn đến việc kiểm sát còn mang tính thủ công, phụ thuộc vào việc thu thập và đối chiếu tài liệu.

Để khắc phục những khó khăn, vướng mắc nêu trên, theo Viện kiểm sát nhân dân khu vực 5 - Hải Phòng, thấy cần thực hiện đồng bộ một số giải pháp sau:

+ Thứ nhất, nâng cao tính chủ động trong công tác kiểm sát. Các bộ phận nghiệp vụ của Viện kiểm sát cần tăng cường phối hợp, kịp thời trao đổi thông tin về các Bản án, Quyết định đã có hiệu lực pháp luật. Đối với các vụ án Hình sự, Dân sự, Hôn nhân và gia đình, Kinh doanh thương mại, Hành chính... có nghĩa vụ thi hành án, bộ phận thực hành quyền công tố, kiểm sát xét xử cần kịp thời cung cấp thông tin cho bộ phận kiểm sát thi hành án dân sự để theo dõi, kiểm sát việc cấp, chuyển giao Bản án, Quyết định. Kiểm sát viên phụ trách công tác thi hành án dân sự cần chủ động rà soát, lập danh sách theo dõi các Bản án, Quyết định đã có hiệu lực pháp luật; thường xuyên đối chiếu với Cơ quan thi hành án dân sự để kịp thời phát hiện những trường hợp chưa nhận được Bản án, Quyết định hoặc nhận không đúng thời hạn.

+ Thứ hai, tăng cường đối chiếu giữa các nguồn tài liệu. Trong quá trình kiểm sát, cần chú trọng đối chiếu ít nhất ba nguồn thông tin gồm: danh sách Bản án, Quyết định đã có hiệu lực pháp luật do Viện kiểm sát theo dõi; sổ giao, nhận của Tòa án và sổ tiếp nhận của Cơ quan thi hành án dân sự. Trường hợp có sự không thống nhất về số lượng, thời điểm hoặc tình trạng chuyển giao thì cần kịp thời yêu cầu các cơ quan liên quan cung cấp tài liệu, giải trình để xác định nguyên nhân và trách nhiệm. Việc thực hiện đối chiếu thường xuyên sẽ giúp Viện kiểm sát chủ động phát hiện vi phạm ngay từ khâu đầu của quá trình thi hành án, thay vì chỉ phát hiện khi tiến hành kiểm sát trực tiếp hoặc khi có khiếu nại, phản ánh của đương sự.

+ Thứ ba, tăng cường phối hợp giữa Tòa án, Viện kiểm sát và Cơ quan thi hành án dân sự. Cần tiếp tục duy trì và nâng cao hiệu quả công tác phối hợp liên ngành, trong đó thống nhất rõ trách nhiệm, phương thức và thời điểm trao đổi thông tin về Bản án, Quyết định đã có hiệu lực pháp luật. Đối với những vụ việc phức tạp, có nhiều cấp xét xử hoặc Bản án, Quyết định có nội dung sửa, hủy, cần có sự trao đổi kịp thời giữa các cơ quan để bảo đảm Cơ quan thi hành án dân sự nhận đúng Bản án, Quyết định có hiệu lực pháp luật làm căn cứ tổ chức thi hành. Đồng thời, cần nghiên cứu bổ sung cơ chế xác nhận việc chuyển giao, tiếp nhận Bản án, Quyết định để tạo căn cứ thuận lợi cho Viện kiểm sát trong quá trình kiểm sát và xác định trách nhiệm khi có vi phạm.

+ Thứ tư, tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin và chuyển đổi số. Cần nghiên cứu xây dựng cơ chế kết nối, chia sẻ dữ liệu giữa Tòa án, Viện kiểm sát và Cơ quan thi hành án dân sự. Khi Bản án, Quyết định có hiệu lực pháp luật, các thông tin cơ bản cần được cập nhật trên hệ thống dùng chung, trong đó thể hiện rõ ngày có hiệu lực, ngày cấp, ngày chuyển giao, ngày Cơ quan thi hành án tiếp nhận và tình trạng tổ chức thi hành. Nếu thực hiện được việc này, Kiểm sát viên có thể chủ động theo dõi quá trình chuyển giao mà không phải phụ thuộc hoàn toàn vào hồ sơ giấy. Hệ thống cũng có thể thiết lập chức năng cảnh báo đối với những trường hợp quá thời hạn chuyển giao hoặc chưa có thông tin về việc tiếp nhận, qua đó giúp Viện kiểm sát nâng cao tính chủ động trong công tác kiểm sát.

+ Thứ năm, nâng cao chất lượng kiểm sát và trách nhiệm của Kiểm sát viên. Kiểm sát viên được phân công kiểm sát thi hành án dân sự cần thường xuyên nghiên cứu, cập nhật các quy định pháp luật có liên quan; chú trọng kiểm sát ngay từ khâu đầu của quá trình thi hành án, trong đó có việc cấp, chuyển giao Bản án, Quyết định. Khi phát hiện vi phạm, cần xác định rõ tính chất, mức độ, nguyên nhân và trách nhiệm của cơ quan, cá nhân có liên quan để lựa chọn hình thức kiến nghị, yêu cầu khắc phục phù hợp, bảo đảm các vi phạm được phát hiện phải được xử lý kịp thời, tránh để kéo dài hoặc tái diễn.

Qua đó trong thời gian tới, Viện kiểm sát nhân dân khu vực 5 - Hải Phòng tiếp tục nghiên cứu, đề xuất hoàn thiện những biện pháp nâng cao chất lượng, hiệu quả công tác kiểm sát thi hành án dân sự, góp phần bảo đảm Bản án, Quyết định của Tòa án được tổ chức thi hành đầy đủ, kịp thời, đúng quy định pháp luật./.

Chuyên viên Nguyễn Hoàng Giang – VKSND khu vực 5 - Hải Phòng