[1] Để thuận tiện theo dõi, Ban biên tập tóm tắt lại bài viết của tác giả Phạm Quang Dũng dưới đây:

Khoảng 11 giờ ngày 20/6/2019, Trần Văn T đã lợi dụng lúc vắng người, lén lút thực hiện hành vi chiếm đoạt chiếc điện thoại di động Samsung Galaxy J8 trị giá 3.100.000 đồng của anh Đỗ Văn Tuấn, tại thôn An Luận, xã An Tiến, huyện An Lão, thành phố Hải Phòng. Sau khi thực hiện hành vi trộm cắp đó, trong các ngày 05 và 07/7/2019, Trần Văn T còn thực hiện hai lần trộm cắp tài sản tổng giá trị là 5,8 triệu tại Cụm 2, xã Phụng Thượng, huyện Phúc Thọ, thành phố Hà Nội và đã bị TAND Phúc Thọ xử ngày 19/09/2019 với mức án 12 tháng tù (hành vi sau xét xử trước).

Ngày 15/10/2019 TAND huyện An Lão mới xét xử hành vi phạm tội ngày 20/06/2019 (hành vi trước xét xử sau). Vấn đề đặt ra là: Bị cáo Trần Văn T có được hưởng tình tiết giảm nhẹ “Phạm tội lần đầu và thuộc trường hợp ít nghiêm trọng theo Điểm i Khoản 1 Điều 51 BLHS năm 2015” hay không ?

Theo tinh thần Công văn số 01/2017/GĐ - TANDTC ngày 7/4/2017 về giải đáp một số vấn đề nghiệp vụ và Nghị quyết số 01/2018/NQ - HĐTP ngày 24 /4/2018 của Hội đồng Thẩm phán TANDTC về hướng dẫn áp dụng Điều 66 và Điều 106 của BLHS về tha tù trước thời hạn có điều kiện. Cả 2 văn bản hướng dẫn của TANDTC đều có đề cập đến khái niệm phạm tội lần đầu.

Tại Điểm 4 phần I Công văn số 01/2017/GĐ - TANDTC quy định: “Phạm tội lần đầu là từ trước đến nay chưa phạm tội lần nào. Nếu trước đó đã phạm tội và bị kết án, nhưng đã được xóa án tích hoặc chưa bị kết án, nhưng đã hết thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự hoặc chưa bị kết án, chưa hết thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự nay bị truy cứu trách nhiệm hình sự trong cùng lần phạm tội sau, thì không được coi là phạm tội lần đầu.

Phạm tội thuộc trường hợp ít nghiêm trọng là phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây: Phạm tội gây nguy hại không lớn cho xã hội mà mức cao nhất của khung hình phạt đối với tội ấy là đến ba năm tù; Phạm tội nghiêm trọng, rất nghiêm trọng hoặc phạm tội đặc biệt nghiêm trọng nhưng người phạm tội có vị trí, vai trò thứ yếu, không đáng kể trong vụ án có đồng phạm.

Tòa án chỉ áp dụng tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự “phạm tội lần đầu và thuộc trường hợp ít nghiêm trọng” quy định tại Điểm h Khoản 1 Điều 46 Bộ luật hình sự năm 1999 khi có đủ 02 yếu tố “phạm tội lần đầu” và “thuộc trường hợp ít nghiêm trọng”. Nếu bị cáo phạm tội lần đầu mà không phải thuộc trường hợp ít nghiêm trọng hoặc ngược lại phạm tội thuộc trường hợp ít nghiêm trọng nhưng lần phạm tội này không phải là phạm tội lần đầu thì không áp dụng Điểm h Khoản 1 Điều 46 Bộ luật hình sự năm 1999 (Điểm i Khoản 1 Điều 51 Bộ luật hình sự năm 2015) để giảm nhẹ trách nhiệm hình sự cho bị cáo.”

Còn theo Khoản 2 Điều 2 Nghị quyết số 01/2018/NQ-HĐTP thì: “… Được coi là phạm tội lần đầu và có thể xem xét nếu thuộc một trong các trường hợp sau đây: a) Trước đó chưa phạm tội lần nào; b) Trước đó đã thực hiện hành vi phạm tội nhưng được miễn trách nhiệm hình sự; c) Trước đó đã thực hiện hành vi phạm tội nhưng được áp dụng biện pháp tư pháp giáo dục tại trường giáo dưỡng; d) Trước đó đã bị kết án nhưng thuộc trường hợp được coi là không có án tích.”

Quan điểm thứ nhất: Hành vi phạm tội của T không thuộc trường hợp phạm tội lần đầu. Vì trước đó (tức ngày 119/9/2019), T đã bị Tòa án nhân dân huyện Phúc Thọ xử phạt 12 tháng tù về tội trộm cắp tài sản. Tức là T không thuộc trường hợp quy định tại Điểm d Khoản 2 Điều 2 của Nghị quyết số 01/2018/NQ-HĐTP (Trước đó đã bị kết án nhưng không thuộc trường hợp được coi là không có án tích). Do đó không được hưởng tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự “phạm tội lần đầu” và “thuộc trường hợp ít nghiêm trọng” theo Điểm i Khoản 1 Điều 51 BLHS năm 2015.

Quan điểm thứ hai: Hành vi phạm tội của T thuộc trường hợp phạm tội lần đầu. Bởi vì cụm từ “Trước đó” trong Công văn số 01/2017/GĐ-TANDTC ngày 07/4/2017  của TANDTC hay  Nghị quyết số 01/2018/NQ-HĐTP ngày 24 /4/ 2018 của Hội đồng Thẩm phán TANDTC, là tính từ thời điểm bị cáo thực hiện hành vi phạm tội mà không phải là thời điểm Tòa án xét xử bị cáo. Cho nên tính từ thời điểm thực hiện hành vi phạm tội (ngày 20.6.2019) thì T không thực hiện hành vi phạm tội nào khác, nghĩa là “… từ  trước đến nay chưa phạm tội lần nào”  như hướng dẫn tại Công văn số 01/2017/GĐ-TANDTC ngày 07/4/2017 của Tòa án nhân dân tối cáo hay Nghị quyết số: 01/2018/NQ-HĐTP ngày 24 /4/ 2018 của Hội đồng Thẩm phán TANDTC. Hành vi phạm tội của T trộm cắp tài sản trị giá  3.100.000 đồng, gây nguy hại không lớn cho xã hội mà mức cao nhất của khung hình phạt đối với tội ấy là đến ba năm tù. Do đó được hưởng tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự “phạm tội lần đầu” và “thuộc trường hợp ít nghiêm trọng” theo Điểm i Khoản 1 Điều 51 BLHS năm 2015.

Quan điểm thứ ba:  Mặc rù hành vi phạm tội của Trần Văn T có đủ 02 yếu tố “phạm tội lần đầu” và “thuộc trường hợp ít nghiêm trọng”. nhưng T không được hưởng tình tiết “Phạm tội lần đầu và thuộc trường hợp ít nghiêm trọng theo Điểm i Khoản 1 Điều 51 BLHS năm 2015”. Vì tại Điểm 4 Phần I Công văn số 01/2017/GĐ - TANDTC đã nêu:“Phạm tội lần đầu là từ trước đến nay chưa phạm tội lần nào. Nếu trước đó đã phạm tội và bị kết án, nhưng đã được xóa án tích hoặc chưa bị kết án, nhưng đã hết thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự hoặc chưa bị kết án, chưa hết thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự nay bị truy cứu trách nhiệm hình sự trong cùng lần phạm tội sau, thì không được coi là phạm tội lần đầu.”.

^([2])  Quan điểm của tác giả Đồng Thị Lan Anh như sau:

Trước hết, về việc áp dụng văn bản pháp luật, theo quan điểm của tôi, khi xét xử Trần Văn T, không nên viện dẫn Nghị quyết số 01/2018/NQ - HĐTP ngày 24 /4/2018 của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân Tối cao vì đây là Nghị quyết hướng dẫn áp dụng Điều 66 và Điều 106 của Bộ luật hình sự về tha tù trước thời hạn có điều kiện. Trong trường hợp xét xử, cần theo hướng dẫn của Công văn số 01/2017/GĐ - TANDTC ngày 07/4/2017 (gọi tắt là Công văn số 01/2017) về giải đáp một số vấn đề nghiệp vụ để xem xét áp dụng tình tiết giảm nhẹ này (tại Điểm 4 phần I ):

“Phạm tội lần đầu là từ trước đến nay chưa phạm tội lần nào. Nếu trước đó đã phạm tội và bị kết án, nhưng đã được xóa án tích hoặc chưa bị kết án, nhưng đã hết thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự hoặc chưa bị kết án, chưa hết thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự nay bị truy cứu trách nhiệm hình sự trong cùng lần phạm tội sau, thì không được coi là phạm tội lần đầu.

Phạm tội thuộc trường hợp ít nghiêm trọng là phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây: Phạm tội gây nguy hại không lớn cho xã hội mà mức cao nhất của khung hình phạt đối với tội ấy là đến ba năm tù; Phạm tội nghiêm trọng, rất nghiêm trọng hoặc phạm tội đặc biệt nghiêm trọng nhưng người phạm tội có vị trí, vai trò thứ yếu, không đáng kể trong vụ án có đồng phạm.

Tòa án chỉ áp dụng tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự “phạm tội lần đầu và thuộc trường hợp ít nghiêm trọng” quy định tại Điểm h Khoản 1 Điều 46 Bộ luật hình sự năm 1999 khi có đủ 02 yếu tố “phạm tội lần đầu” và “thuộc trường hợp ít nghiêm trọng”. Nếu bị cáo phạm tội lần đầu mà không phải thuộc trường hợp ít nghiêm trọng hoặc ngược lại phạm tội thuộc trường hợp ít nghiêm trọng nhưng lần phạm tội này không phải là phạm tội lần đầu thì không áp dụng Điểm h Khoản 1 Điều 46 Bộ luật hình sự năm 1999 (Điểm i Khoản 1 Điều 51 Bộ luật hình sự năm 2015) để giảm nhẹ trách nhiệm hình sự cho bị cáo.”

Theo ví dụ tác giả đưa ra, hành vi phạm tội sau của Trần Văn T đã bị xét xử trước trong một vụ án riêng, do đó, không thuộc trường hợp “trước đó đã phạm tội … chưa bị kết án, chưa hết thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự nay bị truy cứu trách nhiệm hình sự trong cùng lần phạm tội sau” theo hướng dẫn tại Công văn số 01/2017. Do đó cũng không thuộc trường hợp “không được coi là phạm tội lần đầu” như hướng dẫn.

Bên cạnh đó, theo nguyên tắc có lợi cho bị can, bị cáo, cần xác định điểm mốc để tính khoảng thời gian “từ trước đến nay chưa phạm tội lần nào” là thời điểm Trần Văn T thực hiện hành vi phạm tội chứ không phải là thời điểm Tòa án xét xử bị cáo đối với lần phạm tội này. Theo đó, tính đến trước thời điểm phạm tội (ngày 20/6/2019), chưa chứng minh được T đã thực hiện hành vi phạm tội nào khác, nên cần xác định là “từ trước đến nay chưa phạm tội lần nào”. T trộm cắp tài sản trị giá  3.100.000 đồng, “gây nguy hại không lớn cho xã hội mà mức cao nhất của khung hình phạt đối với tội ấy là đến ba năm tù”. Do đó, trong lần xét xử sau đối với hành vi phạm tội xảy ra trước, theo tinh thần của Công văn số 01/2017, cần xem xét cho T được hưởng tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự “phạm tội lần đầu và thuộc trường hợp ít nghiêm trọng” quy định tại Điểm i Khoản 1 Điều 51 Bộ luật hình sự. Do vậy, tôi đồng ý với quan điểm thứ 2 tác giả đã nêu ra.