Gia tăng tranh chấp hợp đồng tín dụng – dấu hiệu của những rủi ro tiềm ẩn trong hoạt động cho vay tín chấp

Thông qua công tác kiểm sát việc thụ lý, giải quyết các vụ án dân sự về tranh chấp hợp đồng tín dụng trên địa bàn, Viện kiểm sát nhân dân khu vực 4 - Hải Phòng nhận thấy số lượng các vụ án do Ngân hàng Thương mại cổ phần Việt Nam Thịnh Vượng (sau đây gọi tắt là Ngân hàng) khởi kiện yêu cầu thu hồi nợ phát sinh từ hoạt động cho vay tín chấp đối với khách hàng cá nhân có xu hướng gia tăng nhanh trong thời gian gần đây.

Thực tiễn cho thấy, đây không còn là hiện tượng mang tính cá biệt, đơn lẻ mà đã trở thành xu hướng đáng chú ý, phản ánh những tồn tại, hạn chế mang tính hệ thống trong quy trình cho vay, thẩm định và quản trị rủi ro của tổ chức tín dụng đối với loại hình cho vay không có tài sản bảo đảm.

Việc gia tăng tranh chấp không thể chỉ được nhìn nhận một chiều là hậu quả của việc người vay không thực hiện hoặc thực hiện không đầy đủ nghĩa vụ trả nợ theo hợp đồng, mà cần được xem xét trong mối quan hệ tổng thể với trách nhiệm của tổ chức tín dụng trong việc tuân thủ quy định pháp luật về cho vay, đặc biệt là các khâu thẩm định khách hàng, xác minh thông tin, kiểm soát dòng tiền và quản lý khoản vay trong suốt thời gian thực hiện hợp đồng.

Đối với cho vay tín chấp – loại hình cho vay tiềm ẩn rủi ro cao do không có tài sản bảo đảm – yêu cầu đặt ra đối với công tác thẩm định và quản trị rủi ro càng phải được thực hiện nghiêm ngặt, đầy đủ và chặt chẽ. Nếu các khâu này không được tổ chức thực hiện đúng quy định, nguy cơ phát sinh nợ xấu và tranh chấp pháp lý là hệ quả tất yếu.

Nghĩa vụ chứng minh trong tố tụng dân sự và những bất cập từ thực tiễn hồ sơ khởi kiện

Qua nghiên cứu hồ sơ các vụ án tranh chấp hợp đồng tín dụng đã và đang được Tòa án giải quyết, Viện kiểm sát nhân dân khu vực 4 – Hải Phòng nhận thấy việc cung cấp tài liệu, chứng cứ của Ngân hàng với tư cách nguyên đơn trong nhiều vụ án còn bộc lộ không ít hạn chế.

Cụ thể, trong một số hồ sơ khởi kiện, tài liệu chứng cứ chưa phản ánh đầy đủ quá trình thực hiện hợp đồng tín dụng; chưa làm rõ căn cứ xác định số tiền nợ gốc, nợ lãi thực tế tại thời điểm khởi kiện; chưa thể hiện rõ việc Ngân hàng đã thực hiện đầy đủ nghĩa vụ thông báo cho khách hàng về tình trạng nợ, việc chuyển nợ quá hạn, việc áp dụng lãi suất quá hạn theo thỏa thuận và quy định pháp luật.

Theo quy định của Bộ luật Tố tụng Dân sự, nghĩa vụ chứng minh thuộc về đương sự có yêu cầu Tòa án bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình. Việc không cung cấp đầy đủ, kịp thời các tài liệu, chứng cứ quan trọng không chỉ gây khó khăn cho quá trình giải quyết vụ án mà còn tiềm ẩn nguy cơ kéo dài thời gian tố tụng, ảnh hưởng đến quyền, lợi ích hợp pháp của các bên đương sự.

Thực tế cho thấy, trong quá trình kiểm sát, Viện kiểm sát nhân dân khu vực 4 – Hải Phòng đã phải ban hành nhiều yêu cầu xác minh, yêu cầu thu thập, bổ sung tài liệu, chứng cứ nhằm bảo đảm việc giải quyết vụ án được khách quan, toàn diện và đúng pháp luật. Tuy nhiên, trong bối cảnh số lượng vụ án tăng nhanh, việc hồ sơ khởi kiện không bảo đảm đầy đủ chứng cứ ngay từ đầu đã dẫn đến tình trạng kéo dài tố tụng, thậm chí có vụ việc nguyên đơn buộc phải rút yêu cầu khởi kiện do không thể bổ sung đầy đủ tài liệu theo yêu cầu của Tòa án.

Hệ quả của việc đình chỉ giải quyết vụ án nhìn từ góc độ hiệu quả tố tụng và phòng ngừa vi phạm

Việc Tòa án ban hành quyết định đình chỉ giải quyết vụ án do nguyên đơn rút yêu cầu khởi kiện, về mặt hình thức tố tụng có thể coi là kết thúc một vụ việc cụ thể; tuy nhiên, xét về bản chất pháp lý, quạn hệ tranh chấp giữa các bên chưa được giải quyết dứt điểm.

Nguyên đơn vẫn có quyền khởi kiện lại khi có đủ điều kiện theo quy định của pháp luật, dẫn đến nguy cơ cùng một quan hệ pháp luật tiếp tục phát sinh tranh chấp trong tương lai. Điều này không chỉ làm giảm hiệu quả của hoạt động tố tụng mà còn gây lãng phí đáng kể thời gian, công sức và chi phí của Nhà nước, của các cơ quan tiến hành tố tụng cũng như của chính các bên đương sự.

Mặt khác, việc giải quyết tranh chấp tín dụng không triệt để còn có thể tác động tiêu cực đến niềm tin của người dân vào tính ổn định, minh bạch và an toàn của các quan hệ tín dụng dân sự, ảnh hưởng đến trật tự quản lý kinh tế trong lĩnh vực tài chính – ngân hàng.

Cho vay tín chấp và yêu cầu tăng cường phòng ngừa vi phạm pháp luật

Từ góc độ phòng ngừa vi phạm pháp luật, Viện kiểm sát nhân dân khu vực 4 – Hải Phòng nhận định rằng hoạt động cho vay tín chấp nếu không được kiểm soát  ngay từ khâu tổ chức thực hiện sẽ không chỉ làm gia tăng rủi ro nợ xấu mà còn tiềm ẩn nguy cơ phát sinh các hành vi vi phạm pháp luật.

Khi quy trình xác minh thông tin khách hàng, thẩm định khả năng tài chính, mục đích sử dụng vốn và quản lý khoản vay chưa được thực hiện đầy đủ, các hành vi lợi dụng kẽ hở trong hoạt động tín dụng có thể phát sinh, gây ảnh hưởng đến trật tự quản lý kinh tế và an toàn xã hội.

Do đó, yêu cầu đặt ra không chỉ là xử lý hậu quả pháp lý khi tranh chấp đã phát sinh, mà quan trọng hơn là phải tăng cường các biện pháp phòng ngừa vi phạm pháp luật ngay từ khâu tổ chức hoạt động cho vay. Điều này đòi hỏi tổ chức tín dụng phải nâng cao ý thức tuân thủ pháp luật, hoàn thiện quy trình nội bộ, tăng cường trách nhiệm thẩm định và quản trị rủi ro, đồng thời gắn trách nhiệm này với hiệu quả thực hiện nghĩa vụ chứng minh trong tố tụng dân sự khi xảy ra tranh chấp.

Kiến nghị là giải pháp cần thiết nhằm nâng cao hiệu quả phòng ngừa vi phạm pháp luật

Từ những tồn tại, hạn chế được phát hiện qua công tác kiểm sát, Viện kiểm sát nhân dân khu vực 4 – Hải Phòng đã ban hành Kiến nghị đối với Ngân hàng Thương mại cổ phần Việt Nam Thịnh Vượng, yêu cầu có biện pháp khắc phục các thiếu sót trong hoạt động cho vay và thu hồi nợ, đồng thời tăng cường công tác thẩm định, quản trị rủi ro và hoàn thiện hệ thống hồ sơ, tài liệu tín dụng.

Việc ban hành Kiến nghị không chỉ nhằm xử lý các tồn tại, thiếu sót cụ thể trong từng vụ việc, mà còn mang ý nghĩa phòng ngừa chung, góp phần hạn chế tranh chấp phát sinh, nâng cao hiệu quả giải quyết các vụ án dân sự về tranh chấp hợp đồng tín dụng, qua đó khẳng định vai trò của Viện kiểm sát trong việc bảo đảm pháp luật được chấp hành nghiêm chỉnh và thống nhất trong lĩnh vực tài chính – ngân hàng.

Nguyễn Thị Diệu Ngọc - Chuyên viên VKSND khu vực 4