Thực hành quyền công tố và kiểm sát xét xử các vụ án có bị cáo với mức hình phạt chung thân, tử hình luôn để lại những trăn trở đặc biệt đối với mỗi Kiểm sát viên. Luận tội tại phiên tòa, tôi luôn tự nhắc nhở mình giữa cân bằng giữa tính nghiêm minh của pháp luật và nỗi niềm day dứt của con người.

Trong hệ thống tư pháp hình sự, Kiểm sát viên là người đại diện quyền công tố của Nhà nước, đồng thời giữ vai trò then chốt trong hoạt động kiểm sát hoạt động điều tra, truy tố, bảo đảm quá trình tố tụng tuân thủ nghiêm quy định pháp luật, không để oan sai, không bỏ lọt tội phạm. Ở những vụ án mà bản luận tội có bị cáo phải chịu hình phạt cao nhất là tử hình, chung thân, tử hình, trách nhiệm ấy trở thành gánh nặng đặc biệt lớn. Bởi mỗi câu chữ trong cáo trạng, mỗi luận điểm trong phần tranh luận đều ảnh hưởng trực tiếp đến sinh mệnh một con người.

Một phiên tòa với 02 án tử hình và 05 án chung thân được tuyên

Áp lực hiện diện ngay từ khi tiếp cận hồ sơ “Kiểm sát viên không chỉ đọc, mà phải “kiểm tra, đánh giá” từng chứng cứ, rà soát từng biên bản, từng lời khai để bảo đảm không có bất cứ sai sót nào có thể dẫn tới kết luận thiếu chính xác. Chỉ một chi tiết không được làm rõ, một tình tiết giảm nhẹ bị bỏ quên, một lời khai mâu thuẫn chưa được kiểm chứng… đều có thể dẫn đến hậu quả không thể khắc phục. Đây chính là lý do chúng tôi, những Kiểm sát viên phải làm việc với cường độ cao, nhiều đêm thức trắng trước khi bước vào phòng xử

Tại phiên tòa, áp lực ấy càng rõ hơn. Giữ quyền công tố không chỉ là đọc cáo trạng, mà là đối diện trực tiếp bị cáo, trong đó nhiều bị cáo còn rất trẻ, chỉ vì bồng bột, nông nổi, hoàn cảnh hoặc vì sa ngã trước cám dỗ mà gây ra tội ác đặc biệt nghiêm trọng. Tôi hiểu rằng hành vi phạm tội cần được xử lý, nhưng họ cũng nhìn thấy phía sau bị cáo là cha mẹ già suy sụp, con nhỏ bơ vơ, gia đình tan nát. Đó là sự giằng co tâm lý giữa yêu cầu buộc tội nghiêm minh và sự day dứt rất con người. Chính điều đó tạo nên áp lực vô hình nhưng thường trực cho mỗi Kiểm sát viên đối với mỗi vụ án, mỗi phiên tòa”.

Bảo vệ công lý không bao giờ là công việc của cảm tính. Kiểm sát viên phải dựa trên chứng cứ khách quan, đánh giá dựa vào pháp luật, đặt lợi ích xã hội và sự nghiêm minh lên trên mọi cảm xúc cá nhân. Nhưng điều đó không có nghĩa là chúng tôi vô cảm. Trái lại, chính vì hiểu sâu sắc giá trị của sự sống, chúng tôi càng cẩn trọng, càng cân nhắc từng câu chữ trong bản luận tội. Khi đề nghị mức án chung thân hoặc tử hình, Kiểm sát viên luôn tự nhắc mình rằng công lý không có chỗ cho sự dễ dãi, nhưng càng không được phép cẩu thả, vội vàng từ khi dự thảo luận tội, xây dựng báo cáo đề xuất

Với những vụ án đặc biệt nghiêm trọng, nhất là những vụ án về ma túy có mức án chung thân hoặc tử hình là lựa chọn không dễ đưa ra, song là điều phải làm, để bảo vệ sự ổn định, an toàn cho cộng đồng. Trách nhiệm với xã hội cũng đồng thời đặt Kiểm sát viên trước yêu cầu tự bồi dưỡng bản lĩnh. Phải tuyệt đối khách quan, tránh để cảm xúc dẫn dắt, tránh dao động trước áp lực dư luận, tránh bị ảnh hưởng bởi sự thương cảm quá mức hoặc thái độ định kiến. Áp lực bảo vệ công lý vì thế trở thành bản lĩnh nghề nghiệp đặc thù của Kiểm sát viên. Đó là bản lĩnh của người giữ cái đầu lạnh trước tội phạm, nhưng trái tim vẫn nóng trước những phận người. Chính nhờ sự nghiêm khắc nhưng thận trọng ấy, những vụ án đặc biệt nghiêm trọng mới được xét xử trên tinh thần công minh, đúng đắn, nhân văn của pháp luật.

Nguyễn Vũ Quang, Trưởng Phòng 1. Viện KSND thành phố Hải Phòng.