Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật hình sự đã được Quốc hội thông qua và có hiệu lực từ ngày 01/7/2025, trong đó bổ sung quy định về Tội sử dụng trái phép chất ma túy. Theo đó, tại Điều 256a về tội sử dụng trái phép chất ma túy quy định: “1. Người nào sử dụng trái phép chất ma túy thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ 02 năm đến 03 năm: a) Đang trong thời hạn cai nghiện ma túy hoặc điều trị nghiện các chất ma túy bằng thuốc thay thế theo quy định của Luật Phòng, chống ma túy 2021; b) Đang trong thời hạn quản lý sau cai nghiện ma túy theo quy định của Luật Phòng, chống ma túy 2021; c) Đang trong thời hạn 02 năm kể từ ngày hết thời hạn quản lý sau cai nghiện ma túy và trong thời hạn quản lý người sử dụng trái phép chất ma túy theo quy định của Luật Phòng, chống ma túy; d) Đang trong thời hạn 02 năm kể từ khi tự ý chấm dứt cai nghiện ma túy tự nguyện hoặc điều trị nghiện các chất ma túy bằng thuốc thay thế theo quy định của Luật Phòng, chống ma túy 2021; 2. Tái phạm về tội này thì bị phạt tù từ 03 năm đến 05 năm.”  Đây là quy định phù hợp và cấp thiết trong tình hình tội phạm ma túy ngày càng trẻ hóa, manh động và việc xử lý hành vi sử dụng ma túy đơn thuần bằng biện pháp hành chính đã không còn đủ sức răn đe.

Số liệu thống kê đến tháng 10-2024 cho thấy, số lượng người sử dụng trái phép chất ma túy, người nghiện ma túy, người bị quản lý sau cai nghiện trên cả nước là hơn 228.000 người, với tỉ lệ nam giới chiếm phần lớn (gần 93%) và độ tuổi có xu hướng trẻ hóa đáng báo động (từ 12 đến 30 tuổi chiếm gần 45%).[1] Nhiều vụ án hình sự nghiêm trọng – từ trộm cắp, cướp giật cho tới giết người – đều có điểm chung là người phạm tội đã từng hoặc đang sử dụng ma túy.

Năm 2020, TAND TP.HCM tuyên án tử hình hai bị cáo Trương Tín và Nguyễn Hoàng Nam vì gây ra hai vụ thảm sát khiến 7 người trong gia đình thiệt mạng. Trương Tín (SN 1990, ngụ quận Bình Tân) nghiện ma túy đá, bị ảo giác cho rằng người thân là robot muốn hại mình nên đã sát hại bà ngoại, mẹ và dì vào đêm 2/5/2019. Nguyễn Hoàng Nam (SN 1993, ngụ Hóc Môn) từng đi tù, nghiện ma túy nặng, tâm thần hoang tưởng. Ngày 12/3/2019, Nam lần lượt giết bà của bạn gái ở Long An, rồi giết mẹ, cha và bà nội ở Hóc Môn, định giết tiếp chị ruột thì bị bắt.

(Ảnh: Nguyễn Hoàng Nam vẫn chưa hết “ngáo” khi bị bắt – Nguồn ảnh: Công an nhân dân online)

Ngày 26/3/2025, Phan Văn Tuấn (SN 1989) mang dao đến Trạm Y tế phường Cổ Thành (Hải Dương) gây rối. Khi công an đến, Tuấn khống chế anh Trần Mạnh Cường để tẩu thoát về TX Quế Võ (Bắc Ninh). Tại đây, hắn cướp xe máy, rồi bắt cóc bé gái 9 tuổi cố thủ trên mái nhà. Tuấn bị bắt sau đó và được xác định dương tính với ma túy, trong tình trạng “ngáo đá”.[2]

(Ảnh: Nghi phạm Tuấn bắt cóc cháu T. đưa lên mái nhà khống chế làm con tin – Nguồn ảnh: Công an TP Đà Nẵng chuyển trang của Báo CAND)

Ngoài ra, còn rất nhiều những vụ án khác do tội phạm ma túy gây ra, những người phạm tội có đặc điểm chung là tâm trí không ổn định do sử dụng ma túy – đặc biệt là các loại ma túy tổng hợp như ma túy đá, ketamine, thuốc lắc…. Những chất này gây kích thích mạnh lên thần kinh trung ương, khiến người sử dụng rơi vào trạng thái ảo giác, hoang tưởng, cuồng loạn và không còn khả năng phân biệt đúng sai.

Theo quy định hiện hành, hành vi sử dụng trái phép chất ma túy chủ yếu bị xử lý bằng biện pháp hành chính: phạt tiền hoặc đưa vào cơ sở cai nghiện bắt buộc. Điều 23 Nghị định 144/2021 quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực an ninh, trật tự, an toàn xã hội; phòng, chống tệ nạn xã hội; phòng cháy, chữa cháy; cứu nạn, cứu hộ; phòng, chống bạo lực gia đình quy định đối với hành vi sử dụng trái phép chất ma tuý như sau: “1. Phạt cảnh cáo hoặc phạt tiền từ 1.000.000 đồng đến 2.000.000 đồng đối với hành vi sử dụng trái phép chất ma túy.” Ngoài ra, người nghiện có thể bị áp dụng biện pháp đưa vào cơ sở cai nghiện bắt buộc theo quy định tại Luật Phòng chống ma túy năm 2021.

 Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy biện pháp này thiếu tính răn đe, nhiều đối tượng vẫn tiếp tục sử dụng ma túy sau khi ra khỏi cơ sở cai nghiện, tỉ lệ tái nghiện có thể lên tới 50% hoặc hơn,[3] thậm chí coi việc cai nghiện bắt buộc là "chuyến nghỉ dưỡng bắt buộc". Khi không có chế tài hình sự đi kèm, hiệu quả phòng ngừa rất thấp và khó ngăn chặn tái phạm.

Điều 256a không hình sự hóa toàn bộ người sử dụng ma túy, mà chỉ áp dụng với những người đã được hỗ trợ cai nghiện nhưng vẫn cố tình tái vi phạm. Điều này cho thấy sự phân hóa có chủ đích và nhân văn của pháp luật – không đánh đồng tất cả người nghiện là tội phạm, mà chỉ xử lý nghiêm những người không có ý thức hồi phục, bất chấp các biện pháp hỗ trợ từ nhà nước.

Đây là cách tiếp cận dựa trên nguyên tắc đã được cảnh báo, được giúp đỡ nhưng vẫn tái phạm thì phải chịu chế tài mạnh hơn. Điều đó cũng tạo công bằng trong xử lý: người nghiêm túc cai nghiện sẽ được bảo vệ, còn người tái nghiện có hệ thống răn đe đủ mạnh để ngăn ngừa.

Việc hình sự hóa hành vi tái sử dụng ma túy sẽ giúp ngăn chặn nguy cơ phát sinh tội phạm từ sớm, từ đó góp phần đảm bảo an ninh trật tự và bảo vệ cộng đồng. Đây cũng là giải pháp nhằm giảm tải cho các cơ sở cai nghiện – vốn đang gặp áp lực lớn cả về nhân lực và cơ sở vật chất. Khi có công cụ pháp lý đủ mạnh, các địa phương có thể chủ động hơn trong việc giám sát và xử lý người sử dụng ma túy sau cai nghiện, tránh tình trạng “bắt rồi lại thả”, tạo ra vòng luẩn quẩn trong quản lý. Do vậy, có thể nói hình sự hóa hành vi sử dụng trái phép chất ma túy là một bước đi phù hợp, thể hiện thái độ kiên quyết của Nhà nước trong bảo vệ sức khỏe cộng đồng và giữ gìn trật tự an toàn xã hội./.

Nguyễn Phạm Minh Hiếu – Viện KSND Khu vực 8 TP Hải Phòng