Bộ luật Hình sự 2015 không định nghĩa trực tiếp “thu lợi bất chính”, nhưng trong thực tiễn áp dụng pháp luật, tại Nghị quyết số 01/2021/NQ-HĐTP ngày 20/12/2021 của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao hướng dẫn áp dụng Điều 201 Bộ luật Hình sự và việc xét xử vụ án hình sự về tội "Cho vay lãi nặng trong giao dịch dân sự" thì:

"Thu lợi bất chính là số tiền lãi vượt quá mức lãi suất vay cao nhất theo quy định của Bộ luật dân sự và các khoản thu trái pháp luật khác của người vay".

Từ khái niệm trên, được hiểu: Thu lợi bất chính của bị cáo là thiệt hại của người vay. Vậy câu hỏi đặt ra là: trong vụ án cho vay lãi nặng trong giao dịch dân sự, bị cáo đã hoàn trả toàn bộ số tiền thu lợi bất chính cho người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan thì bị cáo có được hưởng tình tiết giảm nhẹ: "Tự nguyện bồi thường thiệt hại, khắc phục hậu quả" quy định tại điểm b khoản 1 Điều 51 BLHS hay không?

Khi áp dụng pháp luật trong tình huống này, Kiểm sát viên rất dễ nhầm lẫn với giải pháp pháp lý của Án lệ 48/2021/AL của Tòa án nhân dân tối cao: “[3] Khi xét xử vụ án, Tòa án cấp sơ thẩm áp dụng điểm b khoản 1 Điều 46 Bộ luật Hình sự đối với các bị cáo trên là không chính xác, vì việc nộp lại tiền thu lợi bất chính không phải là tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự theo điểm b khoản 1 Điều 46 Bộ luật Hình sự mà là tình tiết giảm nhẹ theo khoản 2 Điều 46 Bộ luật Hình sự...”

Để giải thích, chúng ta phải quay lại bản chất pháp lý của từng loại tội:

1. Trường hợp tội Đánh bạc, Tổ chức đánh bạc (Án lệ 48/2021/AL): Bản chất “thu lợi bất chính”: là số tiền thắng bạc, hoa hồng, tiền chênh lệch tỷ giá mà bị cáo kiếm được từ việc tham gia hoặc tổ chức đánh bạc. Số tiền này không được pháp luật công nhận là thu nhập hợp pháp. Do đó, khi bị cáo nộp lại tiền thu lợi bất chính, Tòa án xác định đây chỉ là việc trả lại cái không bao giờ được phép hưởng, chứ không phải hành vi “bồi thường thiệt hại, khắc phục hậu quả” cho một người bị hại cụ thể nào.

2. Đối với tội Cho vay lãi nặng: khác với đánh bạc, ở đây vẫn có một giao dịch dân sự hợp pháp (tiền gốc và phần lãi trong giới hạn). Khoản “thu lợi bất chính” phát sinh từ phần lãi vượt trần, và thiệt hại này rõ ràng thuộc về người vay – một chủ thể xác định. Người vay đã thực sự bị mất tiền, và chỉ khi người cho vay hoàn trả thì hậu quả mới được khắc phục. Do đó, khi bị cáo tự nguyện trả lại khoản lãi vượt trần cho người vay, hành vi này mang bản chất “bồi thường thiệt hại, khắc phục hậu quả” (điểm b khoản 1 Điều 51 BLHS).

Quan điểm của tác giả: đối với khoản thu lợi bất chính của bị cáo là thiệt hại của người vay, nên trường hợp bị cáo nộp trả lại cho người vay toàn bộ khoản thu lợi bất chính, đây là là tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự quy định tại điểm b khoản 1 Điều 51 Bộ luật Hình sự. Rất mong sự quan tâm, trao đổi của quý bạn đọc để việc áp dụng tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự theo đúng quy định của Bộ luật Hình sự.